| Bijlagen
Appendix III -
Literatuuroverzicht
|
Andriessen
& Heertje (1994) |
Andriessen, J.E. & Arnold
Heertje, Economie in theorie en praktijk, Stenfert Kroese (1994).
|
|
Arar (1981) |
Arar, Roger, (Note) 'Redefining
Copyright Misuse', 81(6) Colum. L. Rev. 1291 (1981).
|
|
Areeda &
Turner (1987)* |
Areeda, Philip E. & Donald
Turner, 'Predatory pricing and related practices under section 2 of the Sherman
Act', Harvard Law Review Vol. 88 (1987), p. 697-733.
|
|
Arnbak (2000) |
Arnbak, Jens C., 'De nieuwe
Europese richtlijnen en de gevolgen voor Nederland', speech op NOT-congres,
woensdag 28 juni 2000, < http://www.opta.nl/download/speechnot.pdf >.
|
|
Arthur (1988)* |
Arthur, W. Brian,
'Self-Reinforcing Mechanisms in Economics', in: P.W. Anderson, K.J. Arrow &
D. Pines, (red.), The Economy as an Evolving Complex System, Addison
Wesley (1988).
|
|
Arthur (1989) |
Arthur, W. Brian, 'Competing
Technologies, Increasing Returns and Lock-in by Historical Events', Economic
Journal 99, no. 397, p. 116-131 (1989), < http://www.santafe.edu/arthur/Papers/Pdf_files/EJ.pdf >.
|
|
Arthur (1990) |
Arthur, W. Brian, 'Positive
Feedbacks in the Economy', Scientific American, Feb. 1990, < http://www.santafe.edu/arthur/Papers/Pdf_files/SciAm_Article.pdf >.
|
|
Arthur (1996) |
Arthur, W. Brian, 'Increasing
Returns and the New World of Business', Harvard Business Review,
juli/augustus 1996, < http://www.santafe.edu/arthur/Papers/Pdf_files/HBR.pdf >.
|
|
Arrow (1962)* |
Arrow, Kenneth J., 'Economic
Welfare and the Allocation of Resources for Invention', in: National Bureau of
Economic Research (red.), The Rate and Direction of Inventive Activity:
Economic and Social Factors (1962); ook in: Donald M. Lamberton (red.), The
Economics of Communication and Information, Edward Elgar (1997).
|
|
Baer & Balto
(1999) |
Baer, William J. & David A.
Balto, 'Antitrust Enforcement and High-Technology Markets', 5 Mich. Telecomm.
Tech. L. Rev. 73 (1999), < http://www.mttlr.org/volfive/balto.pdf >.
|
|
Bakos &
Brynjolfsson (1998) |
Bakos, J. Yannis & Erik
Brynjolfsson, 'Aggregating and Disaggregating Information Goods: Implications
for Bundling, Site Licensing and Micropayment Systems', in: Brian Kahin &
Hal A.R. Varian (red.), Internet Publishing And Beyond: The Economics Of
Digital Information And Intellectual Property, Cambridge (Mass.): MIT Press
(1998), < http://www.stern.nyu.edu/~bakos/adig.pdf >,
< http://www.gsm.uci.edu/~bakos/aig/aig.html >.
|
|
Bakos
& Brynjolfsson (1999a) |
Bakos, J. Yannis & Erik
Brynjolfsson, 'Bundling Information Goods: Pricing, Profits, and Efficiency',
Working Paper, Sloan School of Mgmt., MIT (1996-1999), forthcoming in: Management
Science, < http://www.stern.nyu.edu/~bakos/big.pdf >.
|
|
Bakos
& Brynjolfsson (1999b) |
Bakos, J. Yannis & Erik
Brynjolfsson, 'Bundling and Competition on the Internet', (1998-1999),
< http://www.stern.nyu.edu/~bakos/bci.pdf >.
|
|
Bakos (1998) |
Bakos, J. Yannis, 'Towards
Friction-Free Markets: The Emerging Role of Electronic Marketplaces on the
Internet', Communications of the ACM, vol. 41, no. 8 (augustus 1998), p.
35-42, < http://www.stern.nyu.edu/~bakos/emkts-cacm.pdf >.
|
|
Bakos,
Brynjolfsson & Lichtman (1999) |
Bakos, J. Yannis, Erik
Brynjolfsson & Douglas Lichtman, 'Shared Information Goods', Journal of
Law and Economics vol. XLII, part 2 (April 1999), p. 117-155, < http://ecommerce.mit.edu/erik/sig.pdf >.
|
|
Balto (2000) |
Balto, David A., 'Standard
Setting in a Network Economy', Cutting Edge Antitrust Law Seminars
International, New York, NY, 17 februari 2000, < http://www.ftc.gov/speeches/other/standardsetting.htm >.
|
|
Baseman,
Warren-Boulton & Woroch (1995a) |
Baseman, Kenneth C., Frederick R.
Warren-Boulton & Glenn A. Woroch, 'Microsoft Plays Hardball: The Use of
Exclusionary Pricing and Technical Incompatibility to Maintain Monopoly Power in
Markets for Operating System Software', Antitrust Bulletin XL:2 (Summer
1995), p. 265-315, < http://elsa.Berkeley.EDU/~woroch/hardball.pdf >.
|
|
Baseman,
Warren-Boulton & Woroch (1995b) |
Baseman, Kenneth C., Frederick R.
Warren-Boulton & Glenn A. Woroch, 'The Economics of Intellectual Property
Protection for Software: The Proper Role for Copyright', StandardView
(juni 1995), < http://elsa.Berkeley.EDU/~woroch/softcopy.pdf >.
|
|
Baseman,
Warren-Boulton & Woroch (1995c) |
Baseman, Kenneth C., Frederick R.
Warren-Boulton & Glenn A. Woroch, 'Exclusionary Behavior in the Market for
Operating System Software: the Case of Microsoft'(1995), in: David Gabel &
David Weiman (red.), Opening Networks to Competition: The Regulation and
Pricing of Access, Kluwer Publishing (1997), < http://elsa.Berkeley.EDU/~woroch/exclude.pdf >.
|
|
Baumol (1979) |
Baumol, William J.,
'Quasi-permanence of price reductions', Yale Law Journal, Vol. 89, No. 1
(1979), p. 1-26.
|
|
Baumol (1992) |
Baumol, William J., 'Horizontal
Collusion and Innovation', 102 Econ. J. 129 (1992).
|
|
Baumol et al.
(1982)* |
Baumol, William J., John Panzar
& Robert Willig, Contestable Markets and the Theory of Industry Structure,
New York: Harcourt Brace Jovanavich (1982).
|
|
Berg &
Weisman (1992) |
Berg, Sanford V. & Dennis
L.Weisman, 'A guide to cross-subsidization and price predation. Ten myths', Telecommunications
Policy 1992, p. 447-459.
|
|
Besen &
Farrell (1994) |
Besen, Stanley M. & Joseph V.
Farrell, 'Choosing How to Compete: Strategies and Tactics in Standardization', Journal
of Economic Perspectives 1994-8, p. 117-131.
|
|
Besen &
Johnson (1986) |
Besen, Stanley M. & Leland
Johnson, Compatibility Standards, Competition, and Innovation in the
Broadcasting Industry, The Rand Corporation (1986).
|
|
Van
den Beukel & Nieuwenhuis (2000) |
Beukel, Jilles van den &
Aernout J. Nieuwenhuis, 'Pluriformiteit in het mededingingsrecht', Mediaforum
2000-4, p. 116-124, < http://www.ivir.nl/Publicaties/vdB&N-pluriformiteit.html >.
|
|
Biggio (1996) |
Biggio, Charles E., 'Antitrust
and Network Industries', address at Antitrust for Hi-Tech Companies (2
februari 1996), < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/biggiospc.htm >.
|
|
Blair &
Esquibel (1995) |
Blair, Roger D. & Amanda K.
Esquibel, 'Some Remarks on Monopoly Leveraging', Antitrust Bulletin
317-396 (1995).
|
|
Bork (1978)* |
Bork, Robert, The Antitrust
Paradox: A Policy At War With Itself, Basic Books (1978).
|
|
Boyle (2000) |
Boyle, James, 'Missing the point
on Microsoft', Salon 7 april 2000, < http://www.salon.com/tech/feature/2000/04/07/greenspan/print.html >.
|
|
Brandenburger
& Nalebuff (1996)* |
Brandenburger, Adam & Barry
J. Nalebuff, Co-opetition, New York: Doubleday (1996).
|
|
Brennan (1992) |
Brennan, Timothy J., 'Integrating
communication theory into media policy', Telecommunications Policy 1992,
p. 460-474.
|
|
Buttery (1983) |
Buttery, Maralee, 'Blanket
Licensing: A Proposal for the Protection and Encouragement of Artistic
Endeavor', 83 Col. L. Rev. 1245-1278 (1983).
|
|
Cabral,
Salant & Woroch (1997) |
Cabral, Luís M.B., David J.
Salant & Glenn A. Woroch, 'Monopoly Pricing With Network Externalities', te
verschijnen in: International Journal of Industrial Organization,
< http://elsa.Berkeley.EDU/~woroch/netext.pdf >.
|
|
Carlton &
Waldman (1998) |
Carlton, Dennis W. & Michael
W. Waldman, 'The Strategic Use of Tying to Preserve and Create Market Power in
Evolving Industries'(September 1998), < http://papers.nber.org/papers/w6831 >.
|
|
Cass & Hylton
(1999) |
Cass, Ronald. A & Keith N.
Hylton, 'Preserving Competition: Economic Analysis, Legal Standards and
Microsoft', Boston University School of Law Working Paper 99-1, 31
augustus 1999; George Mason Law Review, Vol. 8, No. 1 (1999), < http://www.bu.edu/law/faculty/papers/pdf_files/CassHylton083199.pdf >;
< http://www.neramicrosoft.com/NeraDocuments/Analyses/preserving_comp.pdf >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=202738 >.
|
|
Cass & Hylton
(2000) |
Cass, Ronald. A & Keith N.
Hylton, 'Antitrust Intent', Boston University School of Law Working Paper
00-02, 18 juli 2000, < http://www.bu.edu/law/faculty/papers/pdf_files/CassHylton071800.pdf >.
|
|
Cass (1999) |
Cass, Ronald. A, 'Copyright,
Licensing, and the "First Screen"', 5 Mich. Telecomm. Tech. L. Rev.
35 (1999), < http://www.mttlr.org/volfive/cass.pdf >;
< http://www.law.umich.edu/mttlr/volfive/cass.html >;
< http://www.neramicrosoft.com/NeraDocuments/Analyses/copyright.pdf >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=163429 >.
|
|
Chuang &
Sirbu (1998) |
Chuang, John Chung-I. &
Marvin A. Sirbu, 'Network delivery of information goods: Optimal pricing of
articles and subscriptions'(januari 1997), forthcoming in: Brian Kahin & Hal
A.R. Varian (red.), Internet Publishing And Beyond: The Economics Of Digital
Information And Intellectual Property, (forthcoming MIT Press, 1998),
< http://ksgwww.harvard.edu/iip/econ/chuang.html >;
presented at the Conference on Economics of Digital Information and Intellectual
Property, Cambridge MA, Jan 23-25 1997, < http://www.sims.berkeley.edu/~chuang/pubs/ediip2.pdf >;
ook gepubliceerd als: 'The Bundling and Unbundling of Information Goods:
Economic Incentives for the Network Delivery of Academic Journal Articles',
(december 1996), < http://www.ini.cmu.edu/~sirbu/pubs/ediip2.pdf >.
|
|
Coase (1960) |
Coase, Ronald Harry, 'The Problem
of Social Cost', The Journal of Law and Economics 3 (oktober 1960), p.
1-44; herdrukt in: Ronald Harry Coase, The Firm, The Market, and the Law,
Chicago: The University of Chigaco Press (1988), p. 95-156.
|
|
Coase (1972)* |
Coase, Ronald Harry, 'Durability
and Monopoly', Journal of Law and Economics 15(1), p. 143-149 (1972).
|
|
Coase (1974) |
Coase, Ronald Harry, 'The
Lighthouse in Economics', The Journal of Law and Economics 17, no. 2
(oktober 1974), p. 357-376; herdrukt in: Ronald Harry Coase, The Firm, The
Market, and the Law, Chicago: The University of Chigaco Press (1988), p.
187-213.
|
|
Coase (1988a) |
Coase, Ronald Harry, 'The Firm,
The Market, and the Law', p. 1-31, in: The Firm, The Market, and the
Law, Chicago: The University of Chigaco Press (1988).
|
|
Coase (1988b) |
Coase, Ronald Harry, 'Notes on
the Problem of Social Cost', in: The Firm, The Market, and the Law,
Chicago: The University of Chigaco Press (1988), p. 157-185.
|
|
Coates (1998) |
Kevin Coates, 'Competing for the
Internet', < http://europa.eu.int/comm/competition/speeches/text/sp1998_006_en.html >.
|
|
Cohen &
Lemley (2000) |
Cohen, Julie E. & Mark A.
Lemley, 'Patent Scope And Innovation In The Software Industry'(2000), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=209668 >.
|
|
Cohen (1995) |
Cohen, Julie E., 'Reverse
Engineering and the Rise of Electronic Vigilantism: Intellectual Property
Implications of "Lock-out" Programs', 68 S. Cal. L. Rev. 1091
(juli 1995), < http://www.law.cornell.edu/commentary/intelpro/chn95int.htm >.
|
|
Cohen (2000) |
Cohen, Julie E., 'Copyright and
the Perfect Curve', Georgetown Law and Economics Research Paper No. 240590, Vanderbilt
Law Review, Vol. 53 (November 2000), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=240590 >.
|
|
Cooter & Ulen
(1988) |
Cooter, Robert D. & Thomas
Ulen, Law and Economics, Glenview (Ill.): Scott, Foresman and Cy. (1988).
|
|
Cornish (1989) |
Cornish, W.R., 'Interoperable
Systems and Copyright', EIPR 1989-11, p. 391-393.
|
|
Cournot (1838)* |
Cournot, A., 'Recherches sur les
principles mathémathiques de la théorie des richesses', Parijs (1838; herdrukt
in 1938).
|
|
Dam (1995) |
Dam, Kenneth W., 'Intellectual
Property in an Age of Software and Biotechnology', John M. Olin Law &
Economics Working Paper No. 35 (2d series), < http://www.law.uchicago.edu/Publications/Working/WkngPprs%2026-50/35.KWD.IP.pdf >.
|
|
Dam (1999) |
Dam, Kenneth W., 'Self-Help in
the Digital Jungle', 28 Journal of Legal Studies (1999), John M. Olin
Law & Economics Working Paper No. 59 (2d series, < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=157448 >.
|
|
David (1985) |
David, Paul A., 'Clio and the
Economics of QWERTY', American Economic Review, Volume 75, Issue 2
(Papers and Proceedings of the 97th Annual Meeting of the AEA), May
1985 p. 332-337,
< http://www.lib.uconn.edu/Economics/Faculty/Langlois/QWERTY.pdf >.
|
|
David (1986)* |
David, Paul A., 'Understanding
the Economics of QWERTY', in: William N. Parker (red.), Economic History and
the Modern Economist, Oxford: Basil Blackwell (1986).
|
|
Davidson &
Engish (1995) |
Davidson, Stephen J. & Nicole
A. Engisch, 'A survey of the law of copyright misuse and fraud on the copyright
office: legitimate restraints on copyright owners or escape routes for copyright
infringers?'(1995), < http://sdavidson.com/html/body_c-misuse.htm >.
|
|
DeLong (1999) |
DeLong, J. Bradford, 'Old Rules
for the New Economy', Rewired, 9 december 1999, < http://www.rewired.com/97/1209.html >.
|
|
Demsetz (1969) |
Demsetz, Harold, 'Information and
efficiency: Another viewpoint', 12 Journal of Law and Economics, p. 1-22
(1969).
|
|
Demsetz (1970) |
Demsetz, Harold, 'The Private
Production of Public Goods', Journal of Law and Economics 1970 (oktober),
< http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/knowledge_goods/demsetz1970/jle1970.html >.
|
|
Desruelle,
Gaudet & Richelle (1996) |
Desruelle, Dominique, Gerard
Gaudet & Yves Richelle, 'Complementarity, Coordination and Compatibility: An
Analysis of the Economics of Systems', International Journal of Industrial
Organization vol. 14, no. 6 (October 1996), p. 747-768, < http://www.stern.nyu.edu/networks/systeme.ps >.
|
|
Dommering (1989) |
Dommering, Egbert J.,
'Informatiemonopolies', in: Maris-bundel, Deventer: Kluwer (1989), p.
137-159.
|
|
Dommering (1992) |
Dommering, Egbert J.,
'Information Law and the Themes of this Book', in: Willem F. Korthals Altes,
Egbert J. Dommering, P. Bernt Hugenholtz & Jan J.C. Kabel (eds.), Information
Law towards the 21st Century (Information Law Series no. 1),
Deventer: Kluwer (1992), p. 3-11.
|
|
Dommering (1997) |
Dommering, Egbert J., 'De
Nederlandse kabel; rolwisseling of rolconflict', Computerrecht 1997-3, p.
95-101, < http://www.ivir.nl/Publicaties/dommering/kabel.doc >.
|
|
Dommering (2000) |
Dommering, Egbert J., 'De
consument mag nog steeds niet kiezen op de kabel', NRC Handelsblad, mei
2000, < http://www.ivir.nl/Publicaties/dommering/EJD-keuze_op_de_kabel.html >.
|
|
Dommering et
al. (1999) |
Dommering, Egbert J., et al.,
Handboek Telecommunicatierecht. Inleiding tot het recht en de techniek van de
telecommunicatie, Den Haag: SDU Uitgevers (1999).
|
|
Dommering et
al. (2000) |
Dommering, Egbert J. (red.) et
al., Informatierecht. Fundamentele rechten voor de informatiesamenleving,
Amsterdam: Otto Cramwinckel (2000).
|
|
Van
Duijvenvoorde (1990) |
Duijvenvoorde, Gera P. van, 'IBM
en de Europese Commissie: misbruik van machtspositie?', Computerrecht
1990-1, p. 18-27.
|
|
Dumont (1999) |
Dumont, Béatrice, 'Reasonable
Access to Essential Facilities: An Empty Label of Competition in Information
Technologies', Communication & Strategies no. 34, 2nd
quarter 1999, p. 137-163.
|
|
Dybvig &
Spatt (1983)* |
Dybvig, Philip H. & Chester
S. Spatt, 'Adoption Externalities as Public Goods', Journal of Public
Economics, vol. 20, pp. 231-247 (1983).
|
|
Easterbrook
(1980) |
Easterbrook, Frank H., 'An
Economic and Legal Analysis of Physical Tie-ins', 89 Yale L.J. 769
(1980).
|
|
Economides
& Flyer (1998) |
Economides, Nicholas &
Fredrick Flyer, 'Compatibility and Market Structure for Network Goods',
Discussion Paper EC-98-02, Stern School of Business, N.Y.U., < http://raven.stern.nyu.edu/networks/98-02.pdf >.
|
|
Economides
& White (1994a) |
Economides, Nicholas &
Lawrence J. White, 'One-way Networks, Two-Way Networks, Compatibility, and
Public Policy'(1994), gepubliceerd als 'One-way Networks, Two-Way Networks,
Compatibility, and Antitrust', in: David Gabel and David Weiman (red.), Opening
Networks to Competition: The Regulation and Pricing of Access, Boston:
Kluwer Academic Press (1998), < http://www.stern.nyu.edu/networks/93-14.pdf >.
|
|
Economides
& White (1994b)* |
Economides, Nicholas &
Lawrence White, 'Networks and Compatibility: Implications for Antitrust', vol.
38 (1994), p. 651-662, European Economic Review, vol. 38 (1994), p.
651-662.
|
|
Economides
& White (1995) |
Economides, Nicholas &
Lawrence J. White, 'Access and Interconnection Pricing: How Efficient is the
Efficient Components Pricing Rule?', Antitrust Bull. vol. XL, no. 3, p.
557-579 (1995)', < http://www.stern.nyu.edu/networks/95-04.pdf >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=15114 >.
|
|
Economides
& White (1996) |
Economides, Nicholas &
Lawrence J. White, (1996), 'The Inefficiency of the ECPR Yet Again: A Reply to
Larson', Antitrust Bull. vol. XLIII, no. 2, p. 429-444 (1996), < http://www.stern.nyu.edu/networks/96-07.pdf >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=139264 >.
|
|
Economides
& Salop (1992) |
Economides, Nicholas & Steven
C. Salop, 'Competition and Integration among Complements, and Network Market
Structure', Journal of Industrial Economics, vol. 40, no. 1, p. 105-123,
< http://www.stern.nyu.edu/networks/jie92.pdf >.
|
|
Economides (1989) |
Economides, Nicholas,
'Desirability of Compatibility in the Absence of Network Externalities', American
Economic Review, vol. 78, no. 1, p. 108-121 (1989), < http://raven.stern.nyu.edu/networks/aer89.pdf >.
|
|
Economides
(1991a) |
Economides, Nicholas,
'Compatibility and the Creation of Shared Networks', in: Margaret
Guerrin-Calvert & Steven Wildman (red.), Electronic Services Networks: A
Business and Public Policy Challenge, New York: Praeger Publishing Inc.
(1991), < http://raven.stern.nyu.edu/networks/compatib.pdf >.
|
|
Economides
(1991b) |
Economides, Nicholas,
'Compatibility and Market Structure', Discussion Paper EC-91-16, Stern
School of Business, N.Y.U., < http://raven.stern.nyu.edu/networks/91-16.pdf >.
|
|
Economides
(1993a) |
Economides, Nicholas, 'Mixed
Bundling in Duopoly'(1993), Discussion Paper EC-93-29, Stern School of
Business, N.Y.U. < http://raven.stern.nyu.edu/networks/93-29.pdf >.
|
|
Economides
(1993b)* |
Economides, Nicholas, 'Network
Economics with Application to Finance', Financial Markets, Institutions &
Instruments 2 (5), p. 89-97 (1993).
|
|
Economides (1994) |
Economides, Nicholas, 'The
Incentive for Vertical Integration', Discussion Paper EC-94-5, Stern
School of Business, N.Y.U., < http://www.stern.nyu.edu/networks/94-05.pdf >.
|
|
Economides (1996) |
Economides, Nicholas, 'The
Economics of Networks', International Journal of Industrial Organization
vol. 14, no. 6 (October 1996), p. 673-699, < http://raven.stern.nyu.edu/networks/94-24.pdf >.
|
|
Economides
(1998a) |
Economides, Nicholas, 'Raising
Rival's Costs in Complementary Goods Markets: LLCs Entering into Long Distance
and Micrisoft Building Internet Explorer'(1996), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=81248 >.
|
|
Economides
(1998b) |
Economides, Nicholas, 'The
Telecommunications Act of 1996 and its Impact', Japan and the World Economy,
< http://raven.stern.nyu.edu/networks/98-08.pdf >.
|
|
Economides
(1998c) |
Economides, Nicholas,
'Competition and Vertical Integration in the Computing Industry, in: Jeffrey A.
Eisenach and Thomas M. Lenard (red.), Competition, Innovation, and the Role
of Antitrust in the Digital Marketplace, Kluwer Academic Publishers (1999),
< http://raven.stern.nyu.edu/networks/98-11.pdf >.
|
|
Economides
(1999a) |
Economides, Nicholas, 'Durable
Goods Monopoly with Network Externalities with Application to the PC Operating
Systems Market', Discussion Paper EC-99-09, Stern School of Business, N.Y.U.,
< http://www.stern.nyu.edu/networks/durable.pdf >.
|
|
Economides
(1999b) |
Economides, Nicholas, 'US
Telecommunications Today', Handbook of IS Management (1999), < http://www.stern.nyu.edu/networks/US1999.pdf >.
|
|
Economides
(2000a) |
Economides, Nicholas, 'The Real
Losers un the Microsoft Case', Stern Business (Spring/Summer 2000), p.
19-21, < http://www.stern.nyu.edu/networks/sternbusiness.html >.
|
|
Economides
(2000b) |
Economides, Nicholas, 'US v. MS
and the Future of the US Computing Industry', Speech at The Law and Economics
of United States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU Stern / New York
University School of Law, < http://www.stern.nyu.edu/networks/usvms.html >;
(video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft2a.html >.
|
|
Economides
(2000c) |
Economides, Nicholas, 'What's
Worse Than Two Baby Bills? Three.'Wall Street Journal (26 mei 2000),
< http://www.stern.nyu.edu/networks/wsj52600.html >.
|
|
Economides
(2000d) |
Economides, Nicholas, The
Microsoft Antitrust Case (november 2000), < http://www.stern.nyu.edu/networks/Microsoft_Antitrust.pdf >;
< http://papers2.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=253083 >.
|
|
Economides,
Lopomo & Woroch (1996a) |
Economides, Nicholas, Giuseppe
Lopomo & Glenn A. Woroch, 'Strategic Commitments and the Principle of
Reciprocity in Interconnection Pricing', Working Paper EC-96-13, Stern
School of Business, N.Y.U., Industrial & Corporate Change, 5:4
(november 1996), < http://raven.stern.nyu.edu/networks/96-13.pdf >.
|
|
Economides,
Lopomo & Woroch (1996b) |
Economides, Nicholas, Giuseppe
Lopomo & Glenn A. Woroch, 'Regulatory Pricing Rules To Neutralize Network
Dominance', Working Paper EC-96-14, Stern School of Business, N.Y.U.,
forthcoming, Industrial and Corporate Change, < http://raven.stern.nyu.edu/networks/96-14.pdf >.
|
|
Van Eijk (1998) |
Eijk, Nico van, 'ONP voor de
kabel', Mediaforum 1998-9, < http://www.ivir.nl/Publicaties/vaneijk/ONPkabel.doc >.
|
|
Eisenach &
Lenard (1999)* |
Eisenach, Jeffrey A. & Thomas
M. Lenard (red.), Competition, Innovation and the Microsoft Monopoly:
Antitrust in the Digital Marketplace, Progress and Freedom Foundation,
Kluwer (1999).
|
|
Eisenach &
Lenard (2000) |
Eisenach, Jeffrey A. & Thomas
M. Lenard, 'The Microsoft Monopoly: The Facts, the Law and the Remedy', Progress
On Point 7.4, April 2000, < http://www.pff.org/POP_7.4.htm >.
|
|
Elhauge (1998a)* |
Elhauge, Einer, 'Microsoft Gets
an Undeserved Break', New York Times, op-ed (29 juni 1998).
|
|
Elhauge (1998b)* |
Elhauge, Einer, 'The Court Failed
My Test', Washington Times, A19, 10 juli 1998.
|
|
Evans (2000) |
Evans, James, 'Microsoft Wants 37
Antitrust Suits Dismissed', The Standard, August 3, 2000, < http://www.thestandard.com/article/display/0,1151,17363,00.html >.
|
|
Evans & Reddy
(1996)* |
Evans, David S. & Reddy,
Bernard, 'Some Economic Aspects of Standards in Network Industries and their
Relevance to Antitrust and Intellectual Property Law', 1 Intellectual
Property Antitrust 1996, p. 177, e.v. (PLI Patents, Copyrights, Trademarks,
and Literary Property Course Handbook Series, No. G-448, 1996).
|
|
Evans &
Schmalensee (1996)* |
Evans, David S. & Richard
Schmalensee, 'A Guide to the Antitrust Economics of Networks', 10 Antitrust
36 (1996).
|
|
Evans &
Schmalensee (2000) |
Evans, David S. & Richard
Schmalensee, 'The Economics of the Microsoft Antitrust Case: A Post-Trial
Primer' (2000), < http://www.neramicrosoft.com/NeraDocuments/Analyses/PostTrial.pdf >
(geactualiseerde versie van < http://www.neramicrosoft.com/NeraDocuments/Analyses/aei_paper.htm >).
|
|
Farrell &
Katz (2000) |
Farrell, Joseph V. & Michael
L. Katz, 'Innovation, Rent Extraction, and Integration in Systems Markets',
Working Paper (april 2000), < http://elsa.berkeley.edu/users/farrell/integration.pdf >.
|
|
Farrell &
Saloner (1985) |
Farrell, Joseph V. & Garth
Saloner, 'Standardization, Compatibility, and Innovation', Rand Journal of
Economics Spring 1985, 16:1, p. 70-83.
|
|
Farrell &
Saloner (1986)* |
Farrell, Joseph V. & Garth
Saloner, 'Installed Base and Compatibility: Innovation, Product Preannouncement,
and Predation', 76 American Economic Review 940-955 (1986).
|
|
Farrell &
Saloner (1988)* |
Farrell, Joseph V. & Garth
Saloner, 'Standardization and Variety', Economic Letters 1986, 20,
p. 71-74.
|
|
Farrell &
Saloner (1992)* |
Farrell, Joseph V. & Garth
Saloner, 'Converters, Compatibility, and the Control of Interfaces', 40(1) Journal
of Industrial Economics 9 (1992), p. 9-36.
|
|
Farrell (1989) |
Farrell, Joseph V.,
'Standardization and Intellectual Property', 30 Jurimetrics J. 35, 37
(1989).
|
|
Feenstra (1996) |
Feenstra, J.J., 'Het
Magill-arrest: eendagsvlieg of vogelspin', Informatierecht/AMI 1996-2, p.
31-35.
|
|
Fisher (1988) |
Fisher, William W. III,
'Reconstructing the Fair Use Doctrine', 101 Harvard Law Review 1659
(1988), < http://cyber.law.harvard.edu/ipcoop/88fish1.html >.
|
|
Fisher (1998) |
Fisher, William W. III, 'Property
and Contract on the Internet', 73 Chicago-Kent Law Review 1203 (1998),
< http://www.law.harvard.edu/Academic_Affairs/coursepages/tfisher/compuls99.html >.
|
|
Fisher &
Rubinfeld (2000) |
Fisher, Franklin M. Fisher &
Daniel L. Rubinfeld, 'U.S. v. Microsoft - An Economic Analysis', Journal of
Reprints of Antitrust Law and Economics, forthcoming (13 april 2000).
|
|
Fitzgerald (2000) |
Fitzgerald, Brian, 'Software as
Discourse? The Challenge for Information Law', EIPR 2000-2, p. 47-55.
|
|
Friedman (1990) |
Friedman, David D., Price
Theory: An Intermediate Text, South-western, (1990) < http://www.best.com/~ddfr/Academic/Price_Theory/PThy_ToC.html >.
|
|
Friedman (1994) |
Friedman, David D., 'Standards As
Intellectual Property: An Economic Approach', University of Dayton Law Review,
Vol. 19, No. 3, (Spring 1994) p. 1109 e.v., < http://www.best.com/~ddfr/Academic/Standards/Standards.html >.
|
|
Friedman (2000) |
Friedman, David D., Law's
Order: What economics has to do with law and why it matters, Princeton (New
Jersey): Princeton University Press (2000), < http://www.best.com/~ddfr/laws_order/index.shtml >,
< http://www.best.com/~ddfr/Laws_Order_draft/laws_order_ToC.htm >.
|
|
Friedman,
Landes & Posner (1991) |
Friedman, David D., William M.
Landes & Richard A. Posner, 'Some Economics of Trade Secret Law', Journal
of Economic Prospectives, vol. 5, no. 1 (Winter 1991), p. 61-72, < http://www.best.com/~ddfr/Academic/Trade_Secrets/Trade_Secrets.html >.
|
|
Froomkin &
DeLong (1998) |
Froomkin, A. Michael & J.
Bradford DeLong, 'The Next Economy?', in: Brian Kahin & Hal A.R. Varian
(red.), Internet Publishing And Beyond: The Economics Of Digital Information
And Intellectual Property, (forthcoming MIT Press, 1998), < http://www.law.miami.edu/~froomkin/articles/newecon.htm >.
|
|
Froomkin &
DeLong (1999) |
Froomkin, A. Michael & J.
Bradford DeLong, 'Some Speculative Microeconomics for the New Economy', Berkeley
and Miami: U.C. Berkeley and Miami Law School (1999), First Monday 5:2
(February 2000), < http://www.firstmonday.org/issues/issue5_2/delong/index.html >;
< http://www.law.miami.edu/~froomkin/articles/newecon.htm >.
|
|
García
& Georgantzís (1996) |
García-Gallego, Aurora &
Nikolaos Georgantzís, 'Multiproduct Activity and Competition Policy: The Tetra
Pak Case', European Journal of Law and Economics 1996-1, p. 81-93.
|
|
García
& Georgantzís (1999) |
García-Gallego, Aurora &
Nikolaos Georgantzís, 'Dominance in the Tetra Pak Case: An Empirical Approach',
European Journal of Law and Economics 1999-2, p. 137-160.
|
|
Garzaniti (2000) |
Garzaniti, Laurent J.H.F., Telecommunications,
Broadcasting and the Internet: EU Competition Law and Regulation, Londen:
Sweet & Maxwell (2000).
|
|
Gates, D. (2000) |
Gates, Dominic, 'Gates and Malone
Explore Cable Hookups', The Standard July 21, 2000, < http://www.thestandard.com/article/article_print/1,1153,16973,00.html >.
|
|
Gates, W. (2000) |
Gates, William Henry III, 'The
Case For Microsoft (Why Windows and Microsoft Office should stay under one
roof)', 155 Time Magazine, no. 20 (15 mei 2000), < http://www.time.com/time/magazine/articles/0,3266,44557,00.html >.
|
|
Gertner (2000) |
Gertner, Robert H., 'Thoughts on
the Economics of the Microsoft Antitrust Case', Speech at The Law and
Economics of United States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU Stern /
New York University School of Law, < http://www.stern.nyu.edu/eco/conference/Gertner.ppt >;
(video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft2a.html >.
|
|
Gilbert &
Shapiro (1996) |
Gilbert, Richard J. & Carl
Shapiro, 'An economic analysis of unilateral refusals to license intellectual
property', Science, Technology and the Economy', Proc. Nat. Acad. Sci. USA,
vol. 93, p. 12749-12755 (november 1996), Colloquium Paper, < http://books.nap.edu/books/030905835X/html/12749.html >;
< http://www.pnas.org/cgi/reprint/93/23/12749.pdf >.
|
|
Gilliams (1996) |
Gilliams, Hans, 'Intellectuele
eigendom en Europees mededingingsrecht', Computerrecht 1996-5, p.
169-181.
|
|
Gleick (1996) |
Gleick, James, 'Making Microsoft
Safe for Capitalism', New York Times Magazine 5 november 1995, ook
gepubliceerd in: Antitrust L. & Econ. Rev., vol. 27, no. 2 (1996),
< http://www.around.com/microsoft.html >.
|
|
Gleick (1999) |
Gleick, James, 'Is One Microsoft
Enough?', New York Times Magazine 14 February 1999, < http://www.around.com/triplets.html >.
|
|
Glick &
Cameron (1999) |
Glick, Mark A. & Duncan J.
Cameron, 'When Do Proprietary Aftermarkets Benefit Consumers?', Antitrust
L.J., vol. 67, no. 2 (1999), < http://www.econ.utah.edu/les/aftermarkets-glick.htm >.
|
|
Goldhaber (1997) |
Goldhaber, Michael H., 'The
Attention Economy and the Net', First Monday 2:4 (1997), < http://www.firstmonday.dk/issues/issue2_4/goldhaber/ >,
ook verschenen in: Brian Kahin & Hal A.R. Varian (red.), Internet
Publishing And Beyond: The Economics Of Digital Information And Intellectual
Property, Cambridge (Mass.): MIT Press (1998).
|
|
Goldman (1994) |
Goldman Rohm, Wendy, 'Oh No, Mr.
Bill!', Wired 2.04 (April 1994), < http://www.wired.com/wired/archive/2.04/gates_pr.html >.
|
|
Gordon, S. (1998) |
Gordon, Sean E., 'The Very Idea!:
Why Copyright Law is an Inappropropriate Way to Protect Computer Programs', EIPR
1998-1, p. 10-13.
|
|
Gordon, W. (1982) |
Gordon, Wendy J., 'Fair Use as
Market Failure: A Structural and Economic Analysis of the Betamax Case and its
Predecessors', 82 Colum. L. Rev. 1600-1657 (1982); herdrukt in: 30 Journal
of the Copyright Society 253 (1983).
|
|
Gordon, W. (1998) |
Gordon, Wendy J., 'Intellectual
Property As Price Discrimination: Implications For Contract', 73 Chicago Kent
Law Review 1367-1390 (1998), < http://pcmlp.socleg.ox.ac.uk/ecommerce/WGordon.html >.
|
|
Govaere (1996) |
Govaere, Inge, The Use and
Abuse of Intellectual Property Rights in E.C. Law, Londen: Sweet &
Maxwell (1996).
|
|
Groothuis (2000) |
Groothuis, Marga, 'Rechter dwingt
Microsoft deuren te openen', I&I 2000-3, p. 10-15.
|
|
Gray (2000) |
Gray, C. Boyden, 'U.S. v.
Microsoft: Remedies at the Expense of Consumers', Speech at The Law and
Economics of United States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU Stern /
New York University School of Law, < http://www.stern.nyu.edu/eco/conference/Gray.pdf >;
(video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft1a.html >.
|
|
Grimaldi (2000) |
James V. Grimaldi (2000), 'EU
Promises to Continue Probe of Microsoft'Washington Post, 26 juni 2000
< http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A62551-2000Jun26?language=printer >.
|
|
Hakfoort
& Willemsen (2000) |
Hakfoort, Jacco & Sten
Willemsen, Copyright protection: not more but different (Working Paper No
122), Den Haag: CPB (2000), < http://www.cpb.nl/nl/pub/pubs/werkdoc_122/wd122.pdf >.
|
|
Hallgren
& McAdams (1995) |
Hallgren, Martyne M. & Alan
K. McAdams, 'A Model for Efficient Aggregation of Resources for Economic Public
Goods on the Internet', presented at MIT Workshop on Internet Economics
(maart 1995), < http://www.press.umich.edu/jep/works/HallgModel.html >.
|
|
Hanna (1994) |
Hanna, Ramsey, Note, 'Misusing
Antitrust: The Search For Functional Copyright Misuse Standards', 46 Stan. L.
Rev. 401-448, 419-21 (1994).
|
|
Hart (1991) |
Hart, Robert J., 'Interfaces,
Interoperability and Maintenance', EIPR 1991, p. 111-116.
|
|
Hausman &
Sidak (1999) |
Hausman, Jerry A. & J.
Gregory Sidak, 'A Consumer-Welfare Approach to the Mandatory Unbundling of
Telecommunications Networks', 103 Yale Law Journal 417-505 (1999),
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=205889 >.
|
|
Hawker (1998) |
Hawker, Norman W., 'Consistently
Wrong: The Single Product Issue and the Tying Claims Against Microsoft', 35 Ca.
W. L. Rev. 1-39 (1998).
|
|
Heileman (2000) |
Heilemann, John, 'The Truth, The
Whole Truth, and Nothing But The Truth', Wired 8.11 (Nov 2000),
< http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html >.
|
|
Hovenkamp (1985) |
Hovenkamp, Herbert, 'Antitrust
Policy after Chicago,' 84 Michigan Law Review 213 (1985),
< http://sp.uconn.edu/~langlois/E382/Hovenkamp.htm >.
|
|
Hugenholtz (1989) |
Hugenholtz, P. Bernt, Auteursrecht
op informatie (diss.), Deventer: Kluwer (1989).
|
|
Hugenholtz (1999) |
Hugenholtz, P. Bernt, 'Sleeping
with the Enemy. Over de verhouding tussen auteurs en exploitanten in het
auteursrecht', Rede, in verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het
ambt van Hoogleraar in het Informatierecht, in het bijzonder Auteursrecht, aan
de Universiteit van Amsterdam op 24 november 1999, < http://www.ivir.nl/Publicaties/hugenholtz/oratie.doc >.
|
|
Kahin &
Varian (1998) |
Kahin, Brian & Hal A.R.
Varian (red.), Internet Publishing And Beyond: The Economics Of Digital
Information And Intellectual Property, MIT Press (1998), < http://www.ksg.harvard.edu/iip/econ/econ.html >.
|
|
Kaplow (1985) |
Kaplow, Louis, 'Extension Of
Monopoly Power Through Leverage', 85 Colum. L. Rev. 515, 517-18 (1985),
< http://sp.uconn.edu/~langlois/E382/kaplow.html >.
|
|
Karjala (1999) |
Karjala, Dennis S., 'Copyright
Protection of Operating Software, Copyright Misuse, and Antitrust', Cornell
Journal of Law and Public Policy, Vol. 9, p. 161 e.v. (1999), < http://www.law.asu.edu/karjala/advsem/cornelljlpp-draft4a.html >.
|
|
Katz &
Shapiro (1985)* |
Katz, Michael & Carl Shapiro,
'Network Externalities, Competition, and Compatibility', American Economic
Review, June 1985, 75:3, p. 424-440.
|
|
Katz &
Shapiro (1986a)* |
Katz, Michael L. & Carl
Shapiro, 'Technology Adaptation in the Presence of Network Externalities', Journal
of Political Economy 1986 (94), p. 822-841.
|
|
Katz &
Shapiro (1986b)* |
Katz, Michael L. & Carl
Shapiro, 'Product Compatibility Choice in a Market with Technological Progress',
Oxford Economic Papers 38 (1986), p. 146-165.
|
|
Katz &
Shapiro (1994) |
Katz, Michael & Carl Shapiro,
'Systems Competition and Network Effects', Journal of Economic Perspectives
vol. 8, no. 2 (1994), p. 93-115, < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/knowledge_goods/k&sjel94/jel94.html >.
|
|
Katz &
Shapiro (1999) |
Katz, Michael & Carl Shapiro,
'Antitrust in Software Markets', paper prepared for presentation at the Progress
and Freedom Foundation conference Competition, Convergence and the Microsoft
Monopoly, herdrukt in: Jeffrey A. Eisenach & Thomas M. Lenard (red.), Competition,
Innovation and the Microsoft Monopoly: Antitrust in the Digital Marketplace,
Kluwer (1999), < http://haas.berkeley.edu/~shapiro/software.pdf >.
|
|
Kenney &
Klein (1983)* |
Kenney, Roy W. & Benjamin
Klein, 'The Economics of Block Booking', 26 J. L. & Econ. 497 (1983).
|
|
Kelly (1997) |
Kelly, Kevin, 'New Rules for the
New Economy. Twelve dependaple principles for thriving in a turbulent world', Wired
5.09 (september 1997), < http://www.wired.com/wired/archive/5.09/newrules_pr.html >.
|
|
Koelman (2000) |
Koelman, Kamiel J., 'Terug naar
de bron: open source en copyleft', Informatierecht/AMI 2000-8, p.
149-155, < http://www.ivir.nl/Publicaties/koelman/opensource.htm >.
|
|
Klein (1997) |
Klein, Joel I., 'Anticipating the
Millenium: International Antitrust Enforcement at the End of the Twentieth
Century', (16 oktober 1997), < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/1233.htm >.
|
|
Klein (1998) |
Klein, Joel I., 'The Importance
of Antitrust Enforcement in the New Economy'(29 januari 1998), < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/1338.htm >.
|
|
Klein (2000) |
Klein, Joel I., 'Rethinking
Antitrust Policies for the New Economy', Speech held at the Haas/Berkeley New
Economy Forum, Haas School of Business, University of California at Berkeley,
Portola Valley, California (9/5/2000), < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/4707.htm >.
|
|
Kobak (1995) |
Kobak, James B. Jr., 'The Misuse
Defense and Intellectual Property Litigation', 1 B.U. J. Sci. & Tech. L.
2. (1995), < http://www.bu.edu/law/scitech/volume1/KOBAK.PDF >.
|
|
Kobak (1998) |
Kobak, James B. Jr.,
'Intellectual Property, Competition Law and Hidden Choices Between Original and
Sequential Innovation', 3 Va. J.L. & Tech. 6 (Fall 1998), < http://vjolt.student.virginia.edu/graphics/vol3/home_art6.html >.
|
|
Kolasky (1999) |
Kolasky, William J. Jr., 'Network
Effects: A Contrarian View', 7 Geo. Mason L. Rev. 577 (1999).
|
|
Korah (1997) |
Korah, Valentine, An
Introductory Guide to EC Competition Law and Practice, Oxford: Hart
Publishing (1997).
|
|
Kovacic &
Shapiro (1999) |
Kovacic, William E. & Carl
Shapiro, 'Antitrust Policy: A Century of Economic and Legal Thinking', Journal
of Economic Perspectives (1999), < http://www.haas.berkeley.edu/~shapiro/century.pdf >.
|
|
Kramer (1985) |
Kramer, Victor H., 'The Supreme
Court and Tying Arrangements: Antitrust as History', 69 Minn. L. Rev.
1013 (1985).
|
|
Krattenmaker
& Salop (1986)* |
Krattenmaker, Thomas, and Steven
C. Salop, 'Anticompetitive Exclusion: Raising Rival's Costs to Achieve Power
over Price', Yale Law Journal, vol. 96, p. 209-293 (1986).
|
|
Krikke (1995) |
Krikke, Judica I., 'Auteursrecht
in de maat', Informatierecht/AMI 1995-6, p. 103-110, < http://www.ivir.nl/Publicaties/krikke.doc >.
|
|
Kuttner (2000) |
Kuttner, Robert, 'Dirty Windows',
The American Prospect vol. 11 no. 10, March 27-April 10, 2000, < http://www.prospect.org/archives/V11-10/kuttner-r.html >.
|
|
Kwatinetz (2000) |
Kwatinetz, Michael, 'DOJ vs.
MSFT: We Want To Start Over In The Thinking', Speech at The Law and Economics
of United States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU Stern / New York
University School of Law, < http://www.stern.nyu.edu/eco/conference/Kwatinetz.PPT >;
(video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft4.html >.
|
|
Landau (2000) |
Landau, Michael, United States
v. Microsoft: Government Interference or Abuse of Market Power?, gastcollege
aan de Universiteit van Amsterdam (28 juli 2000), < http://www.ivir.nl/Publicaties/ms-final.zip >.
|
|
Landes &
Posner (1989) |
Landes, William M. & Richard
A. Posner, 'An Economic Analysis of Copyright Law', 18 J. Leg. Stud. 325
(1989), (p. 325-333 en 344-353: < http://cyber.law.harvard.edu/ipcoop/89land1.html >).
|
|
Langlois (1998) |
Langlois, Richard N.,
'Technological Standards, Innovation, and Essential Facilities: Toward a
Schumpeterian Post-Chicago Approach', Paper for the George Mason University
conference on Dynamic Competition and Antitrust, December 16-17, Washington, DC,
< http://www.lib.uconn.edu/Economics/Working/Essential.htm >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=204069 >.
|
|
Langlois (1999a) |
Langlois, Richard N., 'Scale,
Scope, and the Reuse of Knowledge', Paper for the conference in honor of
Brian J. Loasby, August 26-28, Stirling, Scotland, in: Sheila C. Dow &
Peter E. Earl (red.), Economic Organization and Economic Knowledge: Essays in
Honour of Brian J. Loasby, Aldershot: Edward Elgar, 1999, p. 239-254,
< http://www.lib.uconn.edu/Economics/Working/reuse.pdf >.
|
|
Langlois (1999b) |
Langlois, Richard N., 'Modularity
in Technology, Organization, and Society', Paper for the conference on
"The Roots and Branches of Organizational Economics", September 26-27,
1999, Stanford University, and for the Technology Management Section session on
modularity, INFORMS Philadelphia Meeting, November 8, 1999, < http://www.lib.uconn.edu/Economics/Working/Modularity.PDF >.
|
|
Langlois
& Robertson (1992) |
Langlois, Richard N. & Paul
L. Robertson, 'Networks and Innovation in a Modular System: Lessons from the
Microcomputer and Stereo Component Industries', Research Policy 21(4):
297-313 (1992),
< http://www.sp.uconn.edu/~langlois/Modular.pdf >.
|
|
Langlois
& Robertson (1994) |
Langlois, Richard N. & Paul
L. Robertson, 'Innovation, Networks, and Vertical Integration', Research
Policy (1994), < http://econwpa.wustl.edu:8089/eps/io/papers/9406/9406006.pdf >.
|
|
Lauwaars
& Timmermans (1997) |
Lauwaars, R.H. & C.W.A.
Timmermans, Europees Gemeenschapsrecht in kort bestek, Groningen:
Wolters-Noordhoff (1997).
|
|
Lehmann (1992) |
Lehmann, Michael,
'Standardization and the EC Direcive of 14 May 1991 on the Legal Protection of
Computer Programs', in: Willem F. Korthals Altes, Egbert J. Dommering, P. Bernt
Hugenholtz & Jan J.C. Kabel (eds.), Information Law towards the 21st
Century (Information Law Series no. 1), Deventer: Kluwer (1992), p. 363-368.
|
|
Leibenstein
(1950)* |
Leibenstein, Harvey, 'Bandwagon,
Snob, and Veblen Effects in the Theory of Consumers'Demand', Q. J. of Econ.,
May 1950, 64, p. 183-207.
|
|
Leiterman (1999) |
Leiterman, Rachel V., 'Comment:
Smart Companies, Foolish Choices? Product Designs that Harm Competitors', 15 Santa
Clara Computer & High Tech. L. J. 159 (1999).
|
|
Lemley &
McGowan (1998a) |
Lemley, Mark. A. & David
McGowan, 'Legal Implications of Network Economic Effects', 86 Cal. L. Rev.
479 (1998), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=32212 >.
|
|
Lemley &
McGowan (1998b) |
Lemley, Mark. A. & David
McGowan, 'Could Java Change Everything? The Competitive Propriety of a
Propietary Standard', 43 Antitrust Bull. 715 (1998), < http://papers.ssrn.com/sol3/paper.taf?abstract_id=57515 >;
ook verschenen in 520 PLI/Pat 453 (1998), < http://cyber.law.harvard.edu/msdoj/lemley.html >.
|
|
Lemley &
Lessig (2000) |
Lemley, Mark. A. & Lawrence
Lessig, 'The End of End-to-End: Preserving the Architecture of the Internet in
the Broadband Era', UC Berkeley Law & Economics Research Paper No. 2000-19;
Stanford Law John M. Olin Working Paper No. 207 (oktober 2000), < http://papers2.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=247737 >.
|
|
Lemley (1996) |
Lemley, Mark. A., 'Antitrust and
the Internet Standardization Problem', 28 Conn. L. Rev. 1041 (1996),
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=44458 >.
|
|
Lemley (1999a) |
Lemley, Mark. A., 'Standardizing
Government Standard-Setting Policy for Electronic Commerce', 14 Berkeley
Technology Law Journal 745 (1999), < http://www.law.berkeley.edu/journals/btlj/articles/14_2/Lemley/html/reader.html >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=162810 >.
|
|
Lemley (1999b) |
Lemley, Mark. A., 'The Law and
Economics of Internet Norms', 73 Chicago-Kent L. Rev. (?) (1999),
< http://papers.ssrn.com/sol3/paper.taf?ABSTRACT_ID=151789 >.
|
|
Lenard (2000a) |
Lenard, Thomas M., 'Creating
Competition in the Market for Operating Systems: A Structural Remedy for
Microsoft', The Progress & Freedom Foundation Working Paper (januari
2000), < http://www.pff.org/remedies.htm >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=220288 >.
|
|
Lenard (2000b) |
Lenard, Thomas M., 'Creating
Competition in the Market for Operating Systems: Alternative Structural Remedies
in the Microsoft Case', Progress on Point 7.17 (november 2000),
< http://www.pff.org/PoP
7.17 RemediesPaperGMU-logo.pdf >.
|
|
Lessig (1998) |
Lessig, Lawrence, 'Innovation,
Regulation, and The Internet', The American Prospect vol. 11 no. 10,
March 27-April 10, 2000, < http://www.prospect.org/archives/V11-10/lessig-l.html >.
|
|
Lessig (1999) |
Lessig, Lawrence, 'Code and the
Commons', Keynote, given at a conference on Media Convergence, Fordham
Law School, New York, NY, February 9, 1999, < http://cyber.law.harvard.edu/works/lessig/fordham.pdf >.
|
|
Lessig (2000a) |
Lessig, Lawrence, 'The Code in
Law and Law in Code', Lecture at PCForum 2000, Arizona (March 2000),
< http://cyber.law.harvard.edu/works/lessig/pcforum.pdf >.
|
|
Lessig (2000b) |
Lessig, Lawrence, 'Cyberspace's
Architectural Constitution', Lecture at WWW9, Amsterdam (May 2000),
< http://cyber.law.harvard.edu/works/lessig/www9.pdf >.
|
|
Lessig (2000c) |
Lessig, Lawrence, 'A Letter to
Bill', The Standard, June 12, 2000, < http://www.thestandard.com/article/article_print/1,1153,15645,00.html >.
|
|
Lessig (2000d) |
Lessig, Lawrence, 'The Limits of
Copyright', The Standard, June 19, 2000, < http://www.thestandard.com/article/article_print/1,1153,16071,00.html >.
|
|
Lessig (2000e) |
Lessig, Lawrence, 'Architecting
for Control', Keynote at IPEF (< http://www.ipef.org/ >),
Cambridge (UK), < http://cyber.law.harvard.edu/works/lessig/camkey.pdf >.
|
|
Lessig (2000f) |
Lessig, Lawrence, 'Open Code and
Open Societies', Lecture at Free Software, Tutzing, 1 juli 2000,
< http://cyber.law.harvard.edu/works/lessig/opensocd1.pdf >.
|
|
Lessig (2000g) |
Lessig, Lawrence, 'Right Back at
Ya', The Standard, July 21, 2000, < http://www.thestandard.com/article/article_print/1,1153,16997,00.html >.
|
|
Levinson,
Romaine & Salop (2000) |
Levinson, Robert J., R. Craig
Romaine & Steven C. Salop, 'The Flawed Fragmentation Critique of Structural
Remedies in the Microsoft Case', Georgetown University Law Center, Business,
Economics, Regulatory Law Working Paper No. 204874, < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=204874 >.
|
|
Levy (1998) |
Levy, Robert A., Microsoft and
the Browser Wars - Fit to Be Tied, Policy Analysis no. 296, Cato Institute
(19 februari 1998), < http://www.cato.org/pubs/pas/pa-296.pdf >.
|
|
Lichtman (1999) |
Lichtman, Douglas, 'Property
Rights in Emerging Platform Technologies', John M. Olin Law & Economics
Working Paper No. 97, < http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=216533 >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1990) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'The Fable of the Keys', Journal of Law and Economics
(33) 1990 (April), p. 1-26, < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/keys1.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1994a) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Network Externality: An Uncommon Tragedy', Journal of
Economic Perspectives 1994-8, p. 133-150.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1994b) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Market Processes And The Selection Of Standards', Working
paper, < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/standard/standard.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1995a) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Are Network Externalities A New Source of Market
Failure?', 17 Research in Law and Economics 1-22 (1995), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/netwextn.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1995b) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Path Dependence, Lock-In and History', 11 Journal of
Law, Economics and Organization 205 (1995), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/paths.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1995c) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Don't Handcuff Technology', Upside Magazine (1
september 1995), < http://www.upside.com/texis/mvm/story?id=34712c1023 >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1995d) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Chicken Little Comes Home to Roost: A Misplaced and Flawed
Economic Theory Bedevils Microsoft', Upside Magazine (1995?), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/upside.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1996) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Should Technology Choice be a Concern for Antitrust?', Harvard
Journal of Law and Technology, Summer 1996, p. 283-318, < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/harvj/harvard.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1998a) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Network Externality', in: Peter Newman (red.), The New
Palgrave Dictionary of Economics and the Law, MacMillan (1998), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/palgrave/network.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1998b) |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, 'Path Dependence', in: Peter Newman (red.), The New
Palgrave Dictionary of Economics and the Law, MacMillan, (1998), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/palgrave/palpd.html >.
|
|
Liebowitz
& Margolis (1999a)* |
Liebowitz, Stanley J., &
Stephen E. Margolis, Winners, Losers, and Microsoft: Competition and
Antitrust in High Technology, Oakland (California): The Independent
Institute (1999).
|
|
Liebowitz
& Margolis (1999b) |
Liebowitz, Stanley J. &
Stephen E. Margolis, 'Path Dependence', in: Boudewijn Bouckaert & Gerrit de
Geest (red.), Encyclopedia of Law and Economics, Cheltenham: Edward Elgar
(1999), < http://allserv.rug.ac.be/~gdegeest/0770book.pdf >.
|
|
Liebowitz (1983) |
Liebowitz, Stanley J., 'Tie-in
Sales, Risk Reduction and Price Discrimination', Economic Inquiry, July
1983, p. 387-399, < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/knowledge_goods/tie-in/ei1983.html >.
|
|
Liebowitz (1999a) |
Liebowitz, Stanley J., 'Breaking
Windows. Estimating the Cost of Breaking up Microsoft Windows', Paper
presented by Association for Competitive Technology and The ASCII Group, Inc. (April
30, 1999), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/msstuff/actreport/actstudy.html >;
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=214312 >.
|
|
Liebowitz (1999b) |
Liebowitz, Stanley J., 'Microsoft
Ruling Bad News for Consumers', National Post (9 november 1999),
< http://www.upside.com/texis/mvm/opinion/story?id=382760110 >;
< http://www.upside.com/texis/mvm/story?id=382760110 >.
|
|
Liebowitz (2000a) |
Liebowitz, Stanley J., 'A Fool's
Paradise: The Windows World After a Forced Breakup of Microsoft', < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=218178 >.
|
|
Liebowitz (2000b) |
Liebowitz, Stanley J., Speech at The
Law and Economics of United States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU
Stern / New York University School of Law, < http://www.stern.nyu.edu/eco/conference/Liebowitz.html >;
(video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft2a.html >,
< http://www.stern.nyu.edu/networks/msft2b.html >.
|
|
Lipsky &
Sidak (1999) |
Lipsky, Abbott B. jr. &
Joseph Gregory Sidak, 'Essential Facilities', 51 Stan. L. Rev. 1187-1249
(1999), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=205668 >.
|
|
Lopetka &
Page (1995a) |
Lopetka, John W. & William H.
Page, 'Microsoft, monopolization and network externalities: some uses and abuses
of economic theory in antitrust decision making', 40 Antitrust Bulletin
(1995), p. 317-396.
|
|
Lopetka &
Page (1995b)* |
Lopetka, John W. & William H.
Page, 'Antitrust on Internet Time', 7 Sup. Ct. Econ. Rev. 157 (1995).
|
|
Lopetka &
Page (1999a)* |
Lopetka, John W. & William H.
Page, 'The Dubious Search for "Integration" in the Microsoft Trial',
31 Conn. L. Rev. 1251 (1999).
|
|
Lopetka &
Page (1999b) |
Lopetka, John W. & William H.
Page, 'Network Externalities', in: Boudewijn Bouckaert & Gerrit de Geest
(red.), Encyclopedia of Law and Economics, Cheltenham: Edward Elgar
(1999), < http://allserv.rug.ac.be/~gdegeest/0760book.pdf >.
|
|
Mackaay (1980) |
Mackaay, Ejan, Economics of
Information and Law, (diss.) Amsterdam / Montreal: Kluwer (1980).
|
|
Mackaay (1984) |
Mackaay, Ejan, 'De hersenschim
als rustig bezit. Moet alle informatie voorwerp van eigendom zijn?', Computerrecht
1984-1985, nr. 6, p. 12-16.
|
|
Mackaay (1988) |
Mackaay, Ejan, 'Het recht bezien
door de bril van de economist', Rechtsgeleerd Magazijn Themis 1988, p.
411-452.
|
|
Mackaay (1990) |
Mackaay, Ejan, 'Economic
Incentives in markets for information and innovation', 13 Harvard Journal of
Law and Public Policy (Symposium of Law and Philosophy: Toward a Third
Intellectual Property Paradigm) 867-909 (1990).
|
|
Mackaay (1992) |
Mackaay, Ejan, 'An economic view
of information law', in: Willem F. Korthals Altes, Egbert J. Dommering, P. Bernt
Hugenholtz & Jan J.C. Kabel (eds.), Information Law towards the 21st
Century (Information Law Series no. 1), Deventer: Kluwer (1992), p. 43-65.
|
|
Mackaay (1994) |
Mackaay, Ejan, 'Legal hybrids:
Beyond property and monopoly?', 94 Columbia Law Review 2630-2643 (1994).
|
|
Mackaay (1996) |
Mackaay, Ejan, 'The Economics of
Emergent Property Rights on the Internet', in: Hugenholtz, P. Bernt (ed.), The
future of copyright in a digital environment (proceedings of the Royal Academy
Colloquium... Amsterdam 6-7 July 1995) (Information Law Series no. 4), Den
Haag: Kluwer Law International /Londen/Boston (1996), p. 13-25, < http://www.droit.umontreal.ca/faculte/cours/drt3307/ej/emergprop.html >;
ook in het Frans verschenen als: 'L'économie des droits de propriété
émergents sur l'Internet', Communicateur 1996-35, p. 27-40 en Les
cahiers de propriété intellectuelle 1997-2, p. 281-300.
|
|
Mankiw (2000) |
Mankiw, N. Gregory, 'First
Principles: The Sensible Way to Dismember Microsoft', Fortune Vol. 141,
No. 11 (29 mei 2000), < http://www.fortune.com/fortune/2000/05/29/fir4.html >.
|
|
Markovitz (1967) |
Markovitz, 'Tie-ins, Reciprocity,
and the Leverage Theory', 76 Yale L.J. 1397 (1967).
|
|
Markovitz (1970) |
Markovitz, 'Tie-ins, Reciprocity,
and the Leverage Theory - Part II: Tie-ins, Leverage, and the American Antitrust
Laws', 80 Yale L.J. 195 (1970).
|
|
Matutes &
Regibeau (1988)* |
Matutes, Carmen, and Pierre
Regibeau, 'Mix and Match: Product Compatibility Without Network Externalities', RAND
Journal of Economics, Summer 1988, 19, p. 221-234.
|
|
McGowan (1995) |
McGowan, David, 'Regulating
Competition In The Information Age: Computer Software As An Essential Facility
Under the Sherman Act', 18 Hastings Comm./Ent. 771-851 (1995).
|
|
Meese (1996) |
Meese, Alan J., 'Antitrust
Balancing in a (Near) Coasioan World: The Case of Franchise Tying Contracts', 95
Mich. L. Rev. 111-165 (1996).
|
|
Meese (1997a) |
Meese, Alan J., 'Tying Meets the
New Institutional Economics: Farewell to the Chimera of Forcing, 146 U. Pa.
L. Rev. 1-99 (1997).
|
|
Meese (1997b) |
Meese, Alan J., 'Price Theory and
Vertical Restraints: A Misunderstood Relation', 45 UCLA L. Rev. 143-204,
< http://sp.uconn.edu/~langlois/E382/Meese.html >.
|
|
Meese (1999) |
Meese, Alan J., 'Monopoly
Bundling in Cyberspace: How many Products Does Microsoft Sell?', 44 Antitrust
Bull. 65-116 (1999).
|
|
Melamed (1999) |
Melamed, A. Douglas, 'Network
Industries and Antitrust', Address Before The Federalist Society - The 18th
Annual Symposium on Law and Public Policy: Competition, Free Markets and the Law
(4 oktober 1999), < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/2428.htm >.
|
|
Melamed (2000) |
Melamed, A. Douglas, Speech at The
Law and Economics of United States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU
Stern / New York University School of Law, (video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft1a.html >,
< http://www.stern.nyu.edu/networks/msft1b.html >.
|
|
Menell (1994) |
Menell, Peter S., 'The Challenges
of Reforming Intellectual Property Protection For Computer Software', 94 Columbia
Law Review 2644-2654.
|
|
Merges &
Nelson (1990) |
Merges, Robert P. & Richard
R. Nelson, 'On the Complex Economics of Patent Scope', 90 Columbia L. Rev.
839 (1990), < http://sp.uconn.edu/~langlois/E382/Scope.html >.
|
|
Merges (1994) |
Merges, Robert P., 'Of Property
Rules, Coase, and Intellectual Property', 94 Columbia Law Review
2655-2673 (1994).
|
|
Meurer (1997) |
Meurer, Michael J., 'Price
Discrimination, Personal Use, and Piracy: Copyright Protection of Digital
Works', 45 Buffalo L. Rev. 845, 869-876 (1997), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=49097 >.
|
|
Merges (1997b) |
Merges, Robert P., 'The End of
Friction? Property Rights in < http://www.law.berkeley.edu/journals/btlj/articles/12_1/Merges/html/reader.html >.
|
|
Milanese (1999) |
Milanese, Wendy, 'The Tension
Must Break: The Irreconcilable Interplay Between Antitrust, Defenses to
Infringement and Protection of Standardized Software', Santa Clara Computer
and High Technology Law Journal 1999-2, p. 407-438.
|
|
Moglen (1997) |
Moglen, Eben, 'The Invisible
Barbecue', originally published in slightly different form as a comment in:
'Symposium: Telecommunications Law: Unscrambling the Signals, Unbundlng the Law,
97 Columbia L. Rev. 945 (1997), < http://old.law.columbia.edu/my_pubs/barbecue.html >.
|
|
Moglen (1998) |
Moglen, Eben, 'Microsoft Wants
Us', The Nation, (15 juni 1998), < http://www.thenation.com/issue/980615/0615MOGL.HTM >.
|
|
Moglen (1999a) |
Moglen, Eben, 'Anarchism
Triumphant: Free Software and the Death of Copyright', First Monday
(August 1999), < http://firstmonday.org/issues/issue4_8/moglen/index.html >;
< http://emoglen.law.columbia.edu/my_pubs/anarchism.html >.
|
|
Moglen (1999b) |
Moglen, Eben, 'The Big Deal: Why
AT&T and Microsoft are MediaOne', (11 juni 1999), < http://emoglen.law.columbia.edu/my_pubs/attmediaone.html >.
|
|
Moglen (2000) |
Moglen, Eben, 'Microsoft:
Judgment Day', The Nation (24 April 2000), < http://www.thenation.com/issue/000424/0424moglen.shtml >.
|
|
Monti (2000a) |
Monti, Mario, 'Competition and
information technologies', speech, Barriers in Cyberspace, Kangaroo
Group, Brussel (18 september 2000), < http://europa.eu.int/rapid/start/cgi/guesten.ksh?p_action.gettxt=gt&doc=SPEECH/00/315|0|RAPID&lg=EN >.
|
|
Monti (2000b) |
Monti, Mario, 'European
Competition Policy for the 21st Century', speech, The Fordham Corporate Law
Institute, 28th Annual Conference on International Antitrust Law
and Policy, New York (20 oktober 2000), < http://europa.eu.int/rapid/start/cgi/guesten.ksh?p_action.gettxt=gt&doc=SPEECH/00/389|0|RAPID&lg=EN >.
|
|
Näcke (1995) |
Näcke, Thomas, 'Abuse of
Dominant Positions', Symposium on Competition Policy in a Global Economy,
Taipei (19 april 1995), < http://europa.eu.int/comm/competition/speeches/text/sp1995_025_en.html >.
|
|
Nalebuff (1999) |
Nalebuff, Barry J., 'Bundling',
< http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=185193 >.
|
|
Nelson (1970)* |
Nelson, Richard R., 'Information
and Consumer Behavior', 78 J. Pol. Econ. 311 (1970).
|
|
Nelson (1994) |
Nelson, Richard R., 'Intellectual
Property Protection for Cumulative Systems Technology', 94 Columbia Law
Review 2674-2678.
|
|
Newman (2000) |
Newman, Nathan, 'Storming the
Gates', The American Prospect vol. 11 no. 10, March 27-April 10, 2000,
< http://www.prospect.org/archives/V11-10/newman-n.html >.
|
|
Nimmer (1996) |
Nimmer, David, 'Brains And Other
Paraphernalia Of The Digital Age', 10 Harv. J.L. & Tech. 1 (1996).
|
|
O'Rourke (1996) |
O'Rourke, Maureen A., 'Striking a
Delicate Balance: Intellectual Property, Antitrust, Contract, and
Standardization in the Computer Industry', 12 Harvard Journal of Law and
Technology (Fall 1996), p. 1-41.
|
|
Ordover &
Willig (1981)* |
Ordover, Janusz A. & Robert
D. Willig, 'An Economic Definition of Predation: Pricing and Product
Innovation', 91 Yale L.J. 8 (1981).
|
|
Ordover &
Willig (1998) |
Ordover, Janusz A. & Robert
D. Willig, 'Access and Bundling in High-Technology Markets'(5 februari 1998),
< http://www.pff.org/microsoft/willig.html >.
|
|
Ordover,
Sykes & Willig (1983) |
Ordover, Janusz A., Alan O. Sykes
& Robert D. Willig, 'Predatory Systems Rivalry: A Reply', 83 Col. L. Rev.
1150-1166 (1983).
|
|
Papciak (1999) |
Papciak, W. Greg, 'Intergraph
Corp. v. Intel Corp.', 14 Berkeley Tech. L. J. 323-343 (1999).
|
|
Paredes (1994) |
Paredes, Troy, 'Copyright misuse
and tying: Will courts stop misusing misuse', High Technology Law Journal
1994-2, p. 271-336, < http://www.law.berkeley.edu/journals/btlj/articles/09_2/Paredes/html/reader.html >.
|
|
Picker (1999) |
Picker, Randal C., 'Regulating
Network Industries: A Look at Intel', John M. Olin Law & Economics
Working Paper No. 84 (2d series), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=186668 >.
|
|
Portero
Sánchez (1999) |
Portero Sánchez, Luis M.,
'Competition in the Software Industry: the Interface between Antitrust and
Intellectual Property', Communications & Strategies 1999-3 (No. 35,
third quarter), p. 45-79.
|
|
Posner (2000) |
Posner, Richard A., 'Antitrust in
the New Economy', U. Chicago Law & Economics, Olin Working Paper No. 106 (2nd
series) (november 2000), < http://papers2.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=249316 >.
|
|
Priest (2000) |
Priest, George, 'Letter to
Larry', The Standard, June 26, 2000, < http://www.thestandard.com/article/article_print/1,1153,16275,00.html >.
|
|
Rawls (1972) |
Rawls, John, A Theory of
Justice, Oxford: Clarendon Press (1972).
|
|
Reback et al.
(1995) |
Reback, Gary, Susan Creighton,
David Killam & Neil Nathanson, with assistance from Garth Saloner & W.
Brian Arthur, Microsoft White Paper - Technological, Economic and Legal
Perspectives Regarding Microsoft's Business Strategy in Light of the Proposed
Acquisition of Intuit, Inc., 14 november 1994, < http://www.upside.com/texis/mvm/story?id=34712c0e38 >.
|
|
Reidenberg (1996) |
Reidenberg, Joel R., 'Governing
Networks and Rule-Making in Cyberspace', Emory L.J. Vol. 45, no. 3
(Summer 1996), < http://www.law.emory.edu/ELJ/volumes/sum96/reiden.html >.
|
|
Reidenberg (1998) |
Reidenberg, Joel R., 'Lex
Informatica: The Foundation of Information Policy Rules through Technology', Texas
Law Review 1998, p. 568-581, < http://www.epic.org/misc/gulc/materials/reidenberg2.html >.
|
|
Robinson (1999) |
Robinson, Constance K., 'Network
Effects in Telecommunications Mergers - MCI WorldCom Merger: Protecting the
Future of the Internet'(8/23/99), < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/3889.pdf >.
|
|
Rohlfs (1974)* |
Rohlfs, Jeffrey, 'A Theory of
Interdependent Demand for a Communications Service', Bell J. of Econ.,
Spring 1974, 5(1), p. 16-37.
|
|
Rose (1993) |
Rose, Lance, 'Is Copyright Dead
on the Net?', 1.05 Wired (1993), < http://www.wired.com/wired/archive/1.05/1.5_copyright.on.net_pr.html >.
|
|
Rose (1995) |
Rose, Lance, 'The Emperor's
Clothes Still Fit Just Fine - Or, copyright is dead. Long live copyright', 3.02 Wired
(1995), p. 103-106, < http://www.wired.com/wired/archive/3.02/rose.if_pr.html >.
|
|
Rowles (2000) |
Rowles, Dustin, 'Is it a Tie-In
or an Integration? U.S. v. Microsoft Weighs In', 6 B.U. J. Sci. & Tech. L
(Spring 2000), < http://www.bu.edu/law/scitech/volume6/Rowles.htm >.
|
|
Rubinfeld (1998) |
Rubinfeld, Daniel L.,
'Competition, Innovation, and Antitrust Enforcement in Dynamic Network
Industries', 24 maart 1998, < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/1611.htm >
('Antitrust Enforcement in Dynamic Network Industries', Antitrust Bulletin,
Winter 1998, p. 859-882).
|
|
Rubinfeld (2000) |
Rubinfeld, Daniel L., 'US v.
MICROSOFT - An Economic Analysis', speech at The Law and Economics of United
States v. Microsoft Conference, 5 mei 2000, NYU Stern / New York University
School of Law, < http://www.stern.nyu.edu/eco/conference/Rubinfeld.pdf >;
(video:) < http://www.stern.nyu.edu/networks/msft2b.html >.
|
|
Romaine &
Salop (1999a) |
R. Craig Romaine & Steven C.
Salop, 'Preserving Monopoly: Economic Analysis, Legal Standards, and Microsoft',
7 Geo. Mason L. Rev. 617-666 (1999), < http://www.crai.com/microsoft-salop.PDF >;
< http://www.neramicrosoft.com/NeraDocuments/Analyses/preserve.html >.
|
|
Romaine &
Salop (1999b) |
R. Craig Romaine & Steven C.
Salop, 'Alternative Remedies for Monopolization in the Microsoft Case', Antitrust
(Summer 1999), < http://www.crai.com/Anti-Salop.pdf >.
|
|
Salop (1999) |
Salop, Steven C., 'The First
Principles Approach to Antitrust, Kodak, and Antitrust at the Millenium',
forthcoming in: Antitrust Law Journal (1999), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=195490 >.
|
|
Schallop (1996) |
Michael J. Schallop,
'Protecting User Interfaces: Not as Easy as 1-2-3', Emory L.J. Vol. 45,
no. 4 (Fall 1996), < http://www.law.emory.edu/ELJ/volumes/fall96/schall.html >.
|
|
Samuelson et
al. (1994) |
Samuelson, Pamela, et al.,
'A Manifesto Concerning The Legal Protection Of Computer Programs', 94 Colum.
L. Rev. 2308 (1994), < http://www.law.cornell.edu/commentary/intelpro/manifint.htm >.
|
|
Schmalensee
(1982) |
Schmalensee, Richard, 'Commodity
Bundling by Single-Product Monopolies', Journal of Law and Economics, 25
(April 1982), p. 67-71, < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/knowledge_goods/schmalensee/schmalensee.htm >.
|
|
Schmidtchen
& Koboldt (1993) |
Schmidtchen, Dieter &
Christian Koboldt, 'A Pacemaker that Stops Halfway: The Decompilation Rule in
the EEC Directive on the Legal Protection of Computer Programs', 13 International
Review of Law and Economics 413-429 (1993).
|
|
Schulman (2000) |
Schulman, Andrew, 'The Caldera v.
Microsoft Dossier', O'Reilly Network (7 februari 2000), < http://www.oreillynet.com/pub/a/network/2000/02/07/schulman.html >.
|
|
Shapiro &
Varian (1998a) |
Shapiro, Carl & Hal A.R.
Varian, 'The Art of War', Wired 6:10, < http://www.wired.com/wired/archive/6.10/neweconomy.html?pg=5 >.
|
|
Shapiro &
Varian (1998b) |
Shapiro, Carl & Hal A.R.
Varian, 'Versioning: The Smart Way to Sell Information', Harvard Business
Review, (November-December 1998), < http://www.hbsp.harvard.edu/products/hbr/novdec98/98610.html >.
|
|
Shapiro &
Varian (1998c) |
Shapiro, Carl & Hal A.R.
Varian, 'Locked In, Not Locked Out', The Standard (23 oktober 1998),
< http://www.thestandard.com/article/display/0,1151,2173,00.html >.
|
|
Shapiro &
Varian (1999) |
Shapiro, Carl & Hal A.R.
Varian, Information Rules: A Strategic Guide to the Network Economy,
Cambridge (Mass.): Harvard Business School Press (1999) (zie < http://www.inforules.com >).
|
|
Shapiro (1996) |
Shapiro, Carl, 'Antitrust in
Network Industries - Antitrust/Intellectual Property Claims in High Technology
Markets', Dep't of Justice Address Before the American Law Institute and the
American Bar Association (March 7, 1996), in 1996 WL 104839, < http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/shapir.mar >;
< http://www.usdoj.gov/atr/public/speeches/shapir.mar.txt >.
|
|
Shapiro (1999a) |
Shapiro, Carl, 'Exclusivity in
Network Industries', 7 Geo. Mason L. Rev. 673 (1999), < http://haas.berkeley.edu/~shapiro/exclusivity.pdf >.
|
|
Shapiro (1999b) |
Shapiro, Carl, 'Competition
Policy in the Information Economy', in: Foundations of Competition Policy
Analysis, Routledge (2000, forthcoming), < http://www.haas.berkeley.edu/~shapiro/comppolicy.pdf >.
|
|
Shapiro (2000a) |
Shapiro, Carl, 'Navigating the
Patent Thicket: Cross Licenses, Patent Pools, and Standard Setting'in: Adam
Jaffe, Joshua Lerner & Scott Stern (red.), Innovation Policy and
the Economy, National Bureau of Economics (forthcoming, 2000), < http://www.haas.berkeley.edu/~shapiro/thicket.pdf >.
|
|
Shapiro (2000b) |
Shapiro, Carl, 'Setting
Compatibility Standards: Cooperation or Collusion?', (8 juni 2000) < http://haas.berkeley.edu/~shapiro/standards.pdf >.
|
|
Sheremata (1997) |
Sheremata, W., 'Barriers to
Innovation: A Monopoly, Network Externalities and the Speed of Innovation', Antitrust
Bulletin 1997 (42), p. 937-972.
|
|
Shy (1996) |
Shy, Oz, 'Technology Revolutions
in the Presence of Network Externalities', International Journal of
Industrial Organization vol. 14, no. 6 (October 1996), p. 785-800,
< http://www.stern.nyu.edu/networks/ijioshy.ps >.
|
|
Sidak (1983) |
Sidak, Joseph Gregory, 'Debunking
Predatory Innovation', 83 Col. L. Rev. 1121-1149 (1983).
|
|
Simon (1997)* |
Herbert, Simon, 'Designing
Organizations for an Information-Rich World', in: Donald M. Lamberton (red.), The
Economics of Communication and Information, Edward Elgar (1997).
|
|
Sims (2000) |
Sims, David, 'Lessig's Lesson:
Beware AT&T', Wired 18 mei 2000, < http://www.wired.com/news/politics/0,1283,36283,00.html >.
|
|
Smith (1776) |
Smith, Adam, The Wealth of
Nations, < http://www.bibliomania.com/NonFiction/Smith/Wealth/index.html >.
|
|
Soete (1999) |
Soete, Luc, Infonomie,
Contouren van een Nieuwe Discipline, Rede uitgesproken ter gelegenheid van
de Opening van het Academisch jaar 1999-2000 te Utrecht (September 1999),
< http://meritbbs.unimaas.nl/soete/utrecht.pdf >.
|
|
Spoor (1992) |
Spoor, Jaap H., 'Standardization
and Exclusivity in Intellectual Property', in: Willem F. Korthals Altes, Egbert
J. Dommering, P. Bernt Hugenholtz & Jan J.C. Kabel (eds.), Information
Law towards the 21st Century (Information Law Series no. 1),
Deventer: Kluwer (1992), p. 369-378.
|
|
Sprenger (2000) |
Sprenger, Polly, 'EU Takes
Another Shot at Microsoft', The Standard, August 3, 2000, < http://www.thestandard.com/article/display/0,1151,17359,00.html >.
|
|
Sullivan (2000) |
Sullivan, E. Thomas, 'The
Confluence of Antitrust and Intellectual Property at the New Century', 1 MIPR,
no. 1 (2000), < http://mipr.umn.edu/archive/frames/Sullivan2000_01_01.htm >.
|
|
Stein (1993) |
Stein, P.A., 'Misbruik van
auteursrecht', Informatierecht/AMI 1993-7, p. 123-126.
|
|
Steinberg (1998) |
Steinberg, Steve G.,
'Schumpeter's Lesson', Wired 6.01 (januari 1984), p. 80 e.v., < http://www.wired.com/wired/archive/6.01/steinberg_pr.html >.
|
|
Stigler (1963) |
Stigler, George J., 'United
States v. Loew's, Inc.: A note on block booking', Supreme Court Review
1963, p. 152-157, ook in: Stigler, George J. (red.), The Organization of
Industries, Homewood (Ill.): Irwin (1968), < http://wwwpub.utdallas.edu/~liebowit/knowledge_goods/stigler/stigler.htm >.
|
|
Swindle (1999) |
Swindle, Orson, 'What Are We
Learning from the Microsoft Case?', Remarks before the Federalist Society,
September 30, 1999, < http://www.ftc.gov/speeches/swindle/federalist990930.htm >.
|
|
Teece (1994) |
Teece, David J., 'Information
sharing, innovation and antitrust', Antitrust Law Journal 2(2): 65
(January, 1994), < http://www.lib.uconn.edu/Economics/Faculty/Langlois/teece.htm >.
|
|
Teece (1995) |
Teece, David J.,
'Telecommunications in Transition: Unbundling, Reintegration, and Competition',
1 Mich. Telecomm. Tech. L. Rev. 47 (1995), < http://www.mttlr.org/volone/teece.pdf >.
|
|
Temple Lang (1996) |
Temple Lang, John, 'European
Community Antitrust Law - Innovation Markets And High Technology Industries',
speech, Fordham Corporate Law Institute, New York (17-10-1996), ook verschenen
in: The Journal of Reprints for Antitrust Law and Economics, Vol. XXVIII,
nr. 2 (1998), p. 704; en in: Fordham International Law Journal, Vol.
20:717 (1997). < http://europa.eu.int/comm/competition/speeches/text/sp1997_070_en.pdf >.
|
|
Towse (2000) |
Towse, Ruth, Economic Aspects
of Limitations and Exceptions to Copyright (2000).
|
|
Turner (1958)* |
Turner, 'The Validity of Tying
Arrangements Under the Antitrust Laws', 72 Harv. L. Rev. 50 (1958).
|
|
Ungerer (1995) |
Ungerer, Herbert, 'EU Competition
Law in the Telecommunications, Media and Information Technology Sectors', Fordham
Corporate Law Institute 22nd Annual Conference on International
Antitrust Law & Policy, Fordham University School of Law, 27 oktober
1995, New York City, ook gepubliceerd in: Barry Hawk (red.), 1995 Fordham
Corporate Law Institute (1996); en in: 19 Fordham Int'l L.J.
1111-1117 (1996), < http://europa.eu.int/comm/competition/speeches/text/sp1995_041_en.pdf >.
|
|
Ungerer (1998) |
Ungerer, Herbert, 'Ensuring
Efficient Access To Bottleneck Network Facilities. The Case Of
Telecommunications In The European Union', < http://europa.eu.int/comm/competition/speeches/text/sp1998_056_en.pdf >.
|
|
Valentine (1999) |
Valentine, Debra A., 'Abuse of
Dominance in Relation to Intellectual Property', The Israel International
Antitrust Conference, Tel Aviv, Israel, (15 november 1999), < http://www.ftc.gov/speeches/other/dvisraelin.htm >.
|
|
Vandenberghe
(1989) |
Vandenberghe, Guy P.V.,
'Copyright Protection of Computer Programs: An Unsatisfactory Proposal for a
Directive', EIPR 1989-11, p. 409-414.
|
|
Varian (1994) |
Varian, Hal A.R., 'Buying,
Sharing and Renting Information Goods'(1994-2000), < http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/sharing.pdf >.
|
|
Varian (1995) |
Varian, Hal A.R., 'The
Information Economy - How much will two bits be worth in the digital
marketplace?', Scientific American, September 1995, p. 200-201, ook
verschenen in Educom Review, januari/februari 1996, p. 44-46, < http://www.sims.berkeley.edu/~hal/pages/sciam.html >.
|
|
Varian (1996) |
Varian, Hal A.R., 'Differential
Pricing and Efficiency', First Monday 1:2 (1996), < http://www.firstmonday.dk/issues/issue2/different/ >.
|
|
Varian (1998) |
Varian, Hal A.R., 'Markets for
Information Goods'(1998), < http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/japan/japan.pdf >.
|
|
Varian (1999) |
Varian, Hal A.R., 'Market
Structure in the Network Age'(1999), prepared for Understanding the Digital
Economy conference, May 25-26, 1999, Department of Commerce, Washington, DC,
< http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/doc/doc.pdf >.
|
|
Varian (2000) |
Varian, Hal A.R., 'Paying
Complements', The Standard (22 mei 2000), < http://www.thestandard.com/article/display/0,1151,15184,00.html >.
|
|
Veblen (1899)* |
Veblen, Thorstein, Theory of
the Leisure Class (1899), herdruk: New York: Viking (1967).
|
|
Veljanovski
(1990a) |
Veljanovski, Cento G., The
Economics of Law. An Introductory Text, Londen: The Institute of Economic
Affairs (1990).
|
|
Veljanovski
(1990b) |
Veljanovski, Cento G., 'Is the
media like cheese?', Law and welfare economics. Op het raakvlak van economie
en recht, bundel t.b.v. symposium d.d. 24 oktober 1990 (VU / UvA), p.
19-26.
|
|
Veljanovski
(1999) |
Veljanovski, Cento G., 'Internet
vs. MCI Worldcom Merger. The Misuse Of Network Effects Again', Revue
Internationale de la Concurrence / International Review of Competition Law
1999-1, p. 15-16.
|
|
Van Velzen (1990) |
Velzen, M. van, 'Reverse
engineering van software: een auteursrechtelijk probleem?', Computerrecht
1990-2, p. 58-60.
|
|
Vermut (1997) |
Vermut, R.S., 'A Synthesis of
Intellectual Property and Antitrust Laws: A Look at Refusal to License Computer
Software', Columbia VLA Journal of Law & the Arts 1997-1, p. 27-59.
|
|
De Vries (1999) |
Vries, Michael Woodrow de,
'United States v. Microsoft', 14 Berkeley Tech. L. J. 303-322 (1999).
|
|
Watson (1998) |
Watson, Andrew, 'Predatory
Pricing in the Software Industry', 23 Rutgers L. Rec. 1 (October 4,
1998), < http://pegasus.rutgers.edu/~record/articles/vol23/23rlr1/watsonf.html >.
|
|
Webb & Locke
(1991) |
Webb, Jere M., & Lawrence A.
Locke, 'Intellectual property misuse: Developments in the misuse doctrine', Harvard
Journal of Law and Technology 1991 (Spring), p. 257-267.
|
|
Whinston (1987)* |
Whinston, Michael, 'Tying,
Foreclosure, and Exclusion', American Economic Review, vol. 80, no. 4, p.
837-859 (1987).
|
|
White, J. (1997) |
White, James A.D., 'Misuse or
fair use: that is the software copyright question', Berkely Technology Law
Journal 1997-2, p. 251-310, < http://www.law.berkeley.edu/journals/btlj/articles/12_2/White/html/text.html >.
|
|
White, L. (1998a) |
White, Lawrence J., 'Microsoft
and Browsers: Are the Antitrust Problems Really New?', in: Jeffrey A. Eisenach
& Thomas M. Lenard (red.), Competition, Innovation and the Microsoft
Monopoly: Antitrust in the Digital Marketplace (1999), < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=164499 >.
|
|
White, L. (1998b) |
White, Lawrence J., 'U.S. Public
Policy Toward Network Industries', < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=164500 >.
|
|
White, L. (1998c) |
White, Lawrence J., 'The
Deregulation of the Telephone Industry: The Lessons from the U.S. Railroad
Deregulation Experience', < http://papers.ssrn.com/paper.taf?abstract_id=164497 >.
|
|
White, L. (1999) |
White, Lawrence J., 'Wanted: A
Market Definition Paradigm for Monopolization Cases'(Working Paper EC-99-01,
Stern School of Business, N.Y.U.), Computer Industry 4 (Spring 1999), p.
1-5, < http://www.stern.nyu.edu/eco/wkpapers/workingpapers99/99-01White.pdf >.
|
|
Woroch (1996) |
Woroch, Glenn A., 'Turning the
Cables: Economic & Strategic Analysis of Cable Entry into
Telecommunications', februari 1996, verschenen in: Eli Noam (red.), Globalism
and Localism in Telecommunications, Elsevier (1997), < http://elsa.Berkeley.EDU/~woroch/turncabl.pdf >.
|
|
Woroch (1998) |
Woroch, Glenn A., 'Facilities
competition and local network investments: theory, evidence and policy
implications', Working Paper, University of California at Berkeley, Department
of Economics (1998),
< http://elsa.berkeley.edu/~woroch/faccomp.pdf >.
|
|
Yackley (2000) |
Yackley, Ayla Jean, 'Europe
Probes MS on Antitrust', Wired News (23 februari 2000), < http://www.wired.com/news/print/0,1294,34444,00.html >.
|
|
Zittrain (1999) |
Zittrain, Jonathan, 'The
Un-Microsoft Un-Remedy: Law Can Prevent the Problem That It Can't Patch Later',
31 Connecticut Law Review (?) (1999), < http://cyber.law.harvard.edu/zittrainmsdoj.pdf >.
|
Voor de methode van bronvermelding
in het literatuuroverzicht is gebruikt gemaakt van de Leidraad voor
juridische auteurs, Kluwer (1997-1998), < http://www.kluwer.nl/leidraad/ >
(URL kopiëeren naar browser). Voor bronnen uit de VS is echter de in dat
rechtsgebied gangbare wijze aangehouden. Hiervoor is gebruik gemaakt van Martin,
Peter W., Introduction to Basic Legal Citation (2000-2001), < http://www.law.cornell.edu/citation/citation.table.html >
(gebaseerd op The Bluebook: A Uniform System of Citation, Harvard Law
Review Association, < http://www.legalbluebook.com/ >).
Noten
[Noot
1] Vgl. Dommering (1992), p. 7: "In the
near future, tele-consumers will plug their portable electronic communication
machines or electronic keys into any telecommunications infrastructure at any
time and place they choose to obtain the information, goods or services of their
choice. In order to serve the interests of these consumers, all infrastructures
and all information files should be accessible and connected to each other.
Mobility and individualization of communication go hand in hand with
superstructures linking telecommunications and information services." Het
onderwerp van dit onderzoek is met name het mededingingsrechtelijke toezicht op
(het gedrag van) deze 'superstructuren'.
[Noot
2] Vgl. Kolasky (1999), p. 577, onder voetnoot 2:
"Of course, due to the public good aspects of information, it is not
surprising that an 'information economy' is also a 'network economy.'" Vgl.
ook Kelly (1997), p. 1: "I prefer the term Network
Economy, because information isn't enough to explain the discontinuities
we see." (nadruk in originele tekst).
[Noot
3] Men spreekt tegenwoordig steeds vaker - helaas meestal te pas en te onpas
- over de 'nieuwe' en de 'oude economie'.
[Noot
4] Zie bijvoorbeeld Lemley & McGowan
(1998a).
[Noot
5] Zie hierover bijvoorbeeld Economides
& White (1994a, 1994b), McGowan
(1995), Shapiro (1996, 1999b),
Lemley & McGowan (1998a), Katz
& Shapiro (1999), Klein (1998, 2000),
Rubinfeld (1998), White, L.
(1998b) en Melamed (1999).
[Noot
6] Denk hierbij ook aan netwerken die weinig met communicatie van doen
hebben, zoals elektriciteit, gas, water, verkeer etc., vgl. White,
L. (1998b); zie ook Kamerstukken II 1999-2000, 27 018, nr. 1 (Publieke
belangen en marktordening. Liberalisering en privatisering in netwerksectoren,
25 februari 2000), evenals alle hierna genoemde Kamerstukken verkrijgbaar via
< http://www.overheid.nl/op/ >
(NB: alle hyperlinks zijn per 14 februari 2001 gecontroleerd op
beschikbaarheid). In dit beleidsstuk heeft de overheid helaas géén aandacht
voor virtuele netwerken, zelfs niet in tevens traditioneel sterk
gereguleerde markten als de monetaire sector (vgl. bijvoorbeeld Economides
(1993b) voor een toepassing van netwerk-economie op financiële markten) en
de verzekeringsbranche.
[Noot
7] Men zou het Open Network Provision-regime (zie hieronder, p. 27)
min of meer een gevolg van deze nieuwe inzichten kunnen noemen.
[Noot
8] Zie bijvoorbeeld Lemley & McGowan
(1998a), p. 67 e.v.
[Noot
9] Het onderwerp van dit onderzoek betreft een analyse van koppeling en
ontkoppeling op het niveau van produkten, en dus niet op het niveau van
ondernemingen, zoals fusies, joint ventures, splitsing etc. - hoewel ook
dit van groot belang is, óók in de Microsoft-zaak.
[Noot
10] Een informatieprodukt (information good) is volgens Varian
(1998), p. 3: "[...] anything that can be digitized." Daarvoor
hoeft het echter niet daadwerkelijk gedigitaliseerd te zijn, id.; vgl. Varian
(1999), p. 1: "[...] a good that can be distributed in digitized
form."
[Noot
11] Hetgeen m.i. voornamelijk als uitdaging voor de economische wetenschap
is op te vatten; vgl. Varian (1998), p. 3.: "If
information poses problems for economic theory, so much the worse for economic
theory: real markets seem to deal with information rather well."
[Noot
12] Zo schrijft Soete (1999), p. 6, die de term
'infonomie' hanteert voor deze 'nieuwe discipline': "Wat traditioneel
beschreven kon worden als 'second order' problemen of marktimperfecties, zijn nu
eerder 'first order' marktkenmerken. Als gevolg wordt het juridisch kader
waarbinnen deze nieuwe markten worden georganiseerd uitermate belangrijk."
Zie over marktimperfecties ook Appendix IV, p. 72 e.v.
[Noot
13] Vgl. Nelson (1970); Varian
(1998); Soete (1999), p. 6. Ook dit gebrek aan
informatie over het produkt vormt een marktimperfectie.
[Noot
14] Dit is een simplificatie die onjuist is. De informatie wordt
immers niet 'opgmaakt', maar de aandacht van de ontvanger wél: die is
wel rivaliserend: de aandacht voor het één sluit aandacht voor al het andere
op datzelfde moment (althans grotendeels) uit. De échte consument is dus -
paradoxaal genoeg - juist de aanbieder van de informatie is, vgl. Herbert A.
Simon, geciteerd door Varian (1995): "What
information consumes is rather obvious: it consumes the attention of its
recipients. Hence a wealth of information creates a poverty of attention, and a
need to allocate that attention efficiently among the overabundance of
information sources that might consume it." Zie ook Rose
(1995), p. 106: "There is a vast movement afoot - the great and rapidly
increasing abundance of information on the Net, far more than we can ever use -
which may ultimately reduce our tendency to hoard information under the
copyright laws. Information loses its value when there is so much we can't pick
apart the useful data from the chaff. The valuable online services of the future
will be those that bring order out of the chaos."; Soete
(1999), p. 5: "De cruciale 'complementory asset' van de huidige cluster
informatie- en communicatietechnologie is in wezen 'menselijk'
kapitaal." (nadruk in originele tekst); Moglen
(1999a), §IV:
"[...] what's at stake is the control of the scarcest resource of all: our
attention. Conscripting that makes all the money in the world in the digital
economy, and the current lords of the earth will fight for it."; Varian
(1998), p. 15: "The scarce factor is attention"; Shapiro
& Varian (1999), p. 6; Goldhaber (1997).
[Noot
15] Deze strategie wordt 'versioning' genoemd door Shapiro
& Varian (1998b, 1999), Varian
(1998).
[Noot
16] Vgl. Soete (1999), p. 5-6; Varian
(1998), p. 6.
[Noot
17] Het advies van Mackaay (1996) luidt dan ook
"build your own fence". Encryptie biedt bijvoorbeeld zulke
mogelijkheden. Dat moet dan dus wel legaal zijn, en bovendien moet de
bescherming 'waterdicht' zijn, of omzeiling moet verboden zijn, en de handhaving
'waterdicht'.
[Noot
18] Deze laatste eigenschap is deels een consequentie van het recht, vgl. Varian
(1998), p. 6; zij kan tevens als externaliteit worden benaderd, vgl. Brennan
(1992), p. 472, en p. 468: "[...][E]xternalities may arise when an
audience cannot pay for programmes directly and must instead rely on
advertiser-supported media." Zie over private, publieke en collectieve
goederen en externaliteiten ook Appendix IV, p. 72 e.v.
[Noot
19] Zie voor het auteursrecht bv. Arrow (1962);
vgl. de kritiek daarop van Demsetz (1969); zie ook Landes
& Posner (1989).
[Noot
20] Vgl. Varian (1998), p. 5; Varian
(1999), p. 1 ("increasing returns to scale"). Dit impliceert
afnemende gemiddelde kosten.
[Noot
21] Vgl. Friedman
(2000), p. 259: "[...] software provides a particularly striking
example of a natural monopoly." Vgl. infra voetnoot
94.
[Noot
22] Vgl. Spoor (1992), p. 377-378.
[Noot
23] Vgl. Varian (1998), p. 6.
[Noot
24] Zie Soete (1999), p. 6.
[Noot
25] Zie 'kenmerken van netwerken', infra p. 4.
[Noot
26] Informatieprodukten zijn vaak onderwerp van fenomenen als leer- en
deel-netwerkeffecten, 'word of mouth'-externaliteiten en bandwagon-effecten.
Dit geldt met name binnen sociaal-culturele 'netwerken' van mensen die
bijvoorbeeld dezelfde taal spreken, wetenschap beoefenen, bepaalde
(sub-)culturele voorkeuren delen, et cetera. Arnbak
(2000) noemt het North Sea Jazz-festival terloops als voorbeeld van
netwerk-effecten. Dit is echter vrij gekunsteld, aangezien zijn voorbeeld -
jammende muzikanten, die overigens complementoren zijn, en geen concurrenten -
de produktiezijde betreft, terwijl netwerk-effecten juist de vraagzijde
betreffen (zie infra voetnoot 55). Hetgeen hij
beschrijft is dus een agglomeratie-effect, geen netwerk-effect. Vgl. echter Liebowitz
& Margolis (1996): "When fans of live entertainment prefer big
cities because the large market for entertainment assures a full variety of
acts, this would be an audience-network externality."
[Noot
27] Een taal bijvoorbeeld bestaat onder meer uit een verzameling woorden,
die op zich geen functie hebben. Ook een taal zonder sprekers heeft geen
functie (een probleem waar Esperanto nog steeds mee worstelt). Digitalisatie is
bijvoorbeeld een protocol dat technisch erg simpel is: het vocabulaire bestaat
slechts uit 2 elementen: de 0 en de 1, en men kan de tendens naar digitalisatie
daarmee - los van verschillen met analoge technieken - verklaren als aansluiting
bij een steeds dominanter wordend virtueel netwerk, waardoor allerlei fysieke en
virtuele netwerken weer makkelijker compatibel kunnen worden gemaakt. Een direct
gevolg hiervan is onder meer de toenemende mogelijkheid voor traditioneel
verschillende infrastructuren om dezelfde diensten te kunnen leveren, zoals
bijvoorbeeld telefonie via 'de kabel'.
[Noot
28] Omdat het gebruik van gegevens (data) pas in samenhang een structuur
aanneemt die door een toegevoegde waarde (synergie) informatie of zelfs kennis
kan worden genoemd, zijn informatie en zeker kennis systeemprodukten.
[Noot
29] Vgl. Mackaay (1990), p. 892; Mackaay
(1992), p. 43, p. 56; Mackaay (1994), p. 2636,
die dit de "'cumulative' nature of knowledge" noemt; Merges
& Nelson (1990); Langlois (1998), p. 24; en Nelson
(1994), die software beschrijft als "cumulative system
technology".
[Noot
30] Men maakt hierbij vaak een onderscheid tussen openbare of 'open'
standaarden, en 'gesloten' standaarden, die de jure of de facto
beschermd zijn, en (economische) eigendom vormen. Vgl. de Richtsnoeren voor
de toepassing van de EG-mededingingsregels in de telecommunicatiesector
(91/C 233/02), §112-115; Zie over de discussie betreffende intellectuele
eigendom op standaarden o.m. Spoor (1992), p. 378:
"Taking all together, there seems to be no reason why standards should be
regarded differently from other subject matter protected by intellectual
property rights." Vgl. ook Friedman (1994); Samuelson
et al. (1994) (bepleit een sui generis bescherming voor
standaarden); Lemley (1996); Evans
& Reddy (1996), p. 189; Milanese (1999).
[Noot
31] Een interessante en illustratieve zaak is in dit verband Alcatel USA,
Inc. v. DGI Technologies, Inc., 166
F.3d 772 (5th Circ. CoA 29 januari 1999), waar een 'tie-out'
als misbruik van auteursrecht werd gezien.
[Noot
32] Zie Richtsnoeren voor de toepassing van de EG-mededingingsregels in
de telecommunicatiesector (91/C 233/02), §115.
[Noot
33] Lessig (2000b), p. 2, spreekt in dit verband
van "[...][t]he power to choose which applications and technologies will
run on the network." Vgl. infra voetnoot 485
en begeleidende tekst; zie
ook Moglen (1998); Sims
(2000). Met name bij communicatie-netwerken dreigen ook 'Orwelliaanse'
niet-economische gevaren, indien een dominant platform een ingebouwde
mogelijkheid tot controle kan bieden.
[Noot
34] Vgl. McGowan (1995) en Langlois
(1998) over standaarden als 'essential facility.' Lipsky
& Sidak (1999), p. 1218-1220, menen dat de essential facilities-doctrine
niet op intellectuele eigendom zou moeten worden toegepast wegens hun inherente
inconsistentie.
[Noot
35] Vgl. Shapiro (1996), p. 2: "technology
and standards battles", p. 7: "standards war"; zie ook Shapiro
& Varian (1998a), (1999), ch. 9.
[Noot
36] Vgl. de definitie van 'systemen' door Katz
& Shapiro (1994), p. 93: "[C]ollections of two or more components
together with an interface that allows the components to work together."
Systeemprodukten zijn produkten die het simultaan functioneren van
complementaire componenten mogelijk maken of vereisen, vgl. Langlois
(1998), p. 25. Economides & Salop (1992)
noemen 'system' en 'composite good' als synoniemen.
[Noot
37] Produkten zijn complementair wanneer hun waarde afhangt van hun
gezamenlijke beschikbaarheid, vgl. Varian (2000).
[Noot
38] Vgl. Economides (1996), p. 1:
"Formally, networks are composed of links that connect nodes. It is
inherent in the structure of a network that many components of a network are
required for the provision of a typical service."
[Noot
39] Compabiliteit kan worden onderverdeeld in verschillende typen. Behalve
'volledige' compatibiliteit kan er in een dynamische context, d.w.z. waarbij
innovatie van een component plaatsvindt (dit speelt m.n. bij platforms), ook een
onderscheid worden gemaakt tussen 'achterwaartse' compatibiliteit, d.w.z. tussen
een nieuw platform en bestaande ('oude') applicaties, en 'voorwaartse'
compatibiliteit, d.w.z. de mate van compatibileit tussen het oudere platform en
applicaties die primair voor het nieuwe platform zijn ontwikkeld, zie Economides
(1999a), p. 2-3. Ook kan er gedeeltelijke compabiliteit bestaan,
bijvoorbeeld alleen bij bepaalde componenten (zoals brandstof voor voertuigen,
of diskettes voor computers); door verminderde kwaliteit, vgl. Katz
& Shapiro (1994), p. 109, onder voetnoot 20; door hogere kosten, vgl. Katz
& Shapiro (1999), p. 5, onder voetnoot 8; of slechts in één richting.
[Noot
40] Zie Economides' Dictionary of Terms in Network Economics,
< http://raven.stern.nyu.edu/networks/dictionary.html >.
[Noot
41] Vgl. Liebowitz & Margolis (1994a),
p. 136, Liebowitz & Margolis (1994b),
p. 1; Lemley & McGowan (1998a), p. 15-17;
[Noot
42] Vgl. Fitzgerald (2000), p. 47-48, voor de
opvatting dat software een platform voor communicatie vormt: "Software in
the information society is discourse." Zie ook Moglen
(1999a), p. 4-5, over de communicatieve aspecten van software.
[Noot
43] Vgl. Katz & Shapiro (1994); Liebowitz
& Margolis (1994a). Deze benamingen zijn allen misleidend, omdat het
gaat om indirecte danwel directe netwerk-effecten, en niet om de fysieke danwel
immateriële aard van het netwerk, zie hierna.
[Noot
44] Zie Langlois (1998), p. 5; vgl. Kolasky
(1999), p. 589; Economides (2000), p. 7,
onder voetnoot 19; "A virtual network is a collection of compatible goods
(that share a common technical platform)."
[Noot
45] Vgl. Sidak (1983), p. 1130.
[Noot
46] Het verschil is of combinaties van systeemprodukten A-B en B-A
verschillende produkten zijn, zoals bij (spoor-)wegen en veel
telecommunicatie-netwerken, zie Economides &
White (1994a).
[Noot
47] Zie Economides & White (1994a),
p. 5-6; Economides (1996), p. 4.
[Noot
48] Zoals wedstrijden in een competitie; programma's en kanalen op de kabel;
Java en Navigator t.o.v. Windows; nummers op een CD etc.
[Noot
49] Zie supra voetnoot 40; vgl. Kamerstukken
II 1999-2000, 27 088, nr. 2, Nota Kabel en consument: marktwerking en
digitalisering (1 mei 2000), p. 9.
[Noot
50] Eigenlijk pas sinds de ontmanteling van het Amerikaanse telecomnetwerk
AT&T, vgl. Economides (1996), p. 5.
[Noot
51] Artikelen die daar met name aan hebben bijgedragen zijn Dybvig
& Spatt (1983), Katz & Shapiro (1985,
1986a, 1986b), Farrell
& Saloner (1985, 1986), David
(1985, 1986), en Arthur (1989,
1990). Later is ook veel onderzoek verricht door o.a.
Economides (die ook een uitgebreide website onderhoudt, zie < http://raven.stern.nyu.edu/networks >)
en Liebowitz & Margolis (zie Appendix III - Literatuuroverzicht). Als
artikelen over netwerk-effecten 'avant la lettre' zijn m.n. Veblen
(1899), Leibenstein (1950) (over aan
netwerk-effecten verwante 'snob-' en 'bandwagon'-effecten), en Rohlfs
(1974) (over netwerk-effecten in een monopolistische markt) aan te merken.
Recentere artikelen die een overzicht bieden van de literatuur zijn o.m. Katz
& Shapiro (1994) en Economides (1996).
[Noot
52] Zie bijvoorbeeld Farrel & Saloner
(1985); Lemley & McGowan (1998a), p.
6.
[Noot
53] Vgl. Liebowitz & Margolis (1998a):
"One component, autarky value, is the value generated by the product even
if there are no other users. The second component, which we have called
synchronization value, is the additional value derived from being able to
interact with other users of the product, and it is this latter value that is
the essence of network effects."
[Noot
54] Vgl. Katz & Shapiro (1985):
"[...][T]here is a network externality when the value of a good depends on
the number of other people who use it." Vgl. Liebowitz
& Margolis (1998a), p. 1: "[...]a change in the benefit, or
surplus, that an agent derives from a good when the number of other agents
consuming the same kind of good changes"; Lemley
& McGowan (1998a), p. 6; Varian (1999), p. 7.
[Noot
55] Vgl. Shapiro (1999a), p. 1; Katz
& Shapiro (1999), p. 5.
[Noot
56] Wanneer de waarde toeneemt is het effect positief, wanneer de waarde
afneemt negatief (dit is bijvoorbeeld het geval bij congestie op een netwerk).
Het accent van het onderzoek ligt met name op positieve netwerkeffecten.
[Noot
57] Externaliteiten zijn immers een afwijking van de presumptie van het
neoklassieke prijstheorethische model dat het nutsniveau van de één
onafhankelijk is van dat van anderen. Deze premisse is echter te restrictief om
de complexe werkelijkheid adequaat te analyseren, vgl. Friedman
(1990), Chapter
11: "An economy is an interdependent system. In the process of solving
it we have deliberately pushed that interdependency into the background."
Zie ook Appendix IV, p. 72 e.v., over het neoklassieke prijstheorethische model
en de rol van externaliteiten.
[Noot
58] Vgl. Katz & Shapiro (1994), p. 96; Economides
& White (1994a).
[Noot
59] Vgl. Liebowitz & Margolis (1998a).
[Noot
60] Het is belangrijk hierbij te begrijpen dat - bijvoorbeeld - twee
(bezitters van) telefoontoestellen en -abonnementen dus géén substituten maar
complementen zijn, omdat zij alleen samen een telefoongesprek mogelijk maken
(een telefoongesprek is dus een systeemprodukt).
[Noot
61] Vgl. Economides (1996), p. 6; Katz
& Shapiro (1999), p. 3.
[Noot
62] Vgl. Katz & Shapiro (1994), p. 97-98.
[Noot
63] Id., p. 96.
[Noot
64] Id., p. 97-98.
[Noot
65] Wanneer bv. meer videorecorders van het type VHS worden verkocht dan
zullen er waarschijnlijk meer voorbespeelde banden zijn, en vice versa.
Wanneer de verandering in waarde van een produkt voortkomt uit de mogelijkheid
door combinaties van verschillende typen produkten nieuwe produkten te vormen
spreekt men van een 'inter-produkt netwerk-externaliteit', zie Economides
& White (1994a), p. 4.
[Noot
66] Vgl. Farrel & Saloner (1985), p.
70-71; Lemley & McGowan (1998b), p. 4; Liebowitz
& Margolis (1998a). Laatstgenoemden zijn van mening dat dit vaak
pecuniaire (i.t.t. technologische) externaliteiten zijn: "Indirect network
effects generally are pecuniary in nature and therefore should not be
internalized. Pecuniary externalities do not impose deadweight losses if left
uninternalized, whereas they do impose (monopoly or monopsony) losses if
internalized." Zie ook Liebowitz &
Margolis (1994a), p. 137: "[...] in the case of pecuniary
externalities, those on one side of the market (say, buyers) benefit, while
those on the other side of the buyers (say, sellers) suffer. Here, the market
outcome is the one that would be reached if all these external effects were
internalized; piecemeal internalization is harmful. If firms in an otherwise
competitive industry were to internalize their impacts on each other, the
industry would be a monopoly or a cartel and the internalization would cause
innefficiency."
[Noot
67] Vgl. Katz & Shapiro (1994); Shapiro
(1996); Economides (1996).
[Noot
68] Vgl. Langlois (1998), p. 31. Dit onderscheid
is vergelijkbaar met dat tussen inter-brand en intra-brand
concurrentie, of met concurrentie tussen versus concurrentie op infrastructuren,
zie bijvoorbeeld Kamerstukken II 1999-2000, 27 018, nr. 1. De regering
lijkt echter weinig oog te hebben voor dynamische aspecten van inter-systeem
concurrentie, terwijl zij de term 'netwerk-externaliteiten' wél gebruikt (id.,
p. 17). Zo gebruikt zij de term 'concurrentie om de markt' (id., p. 18)
voor de periodieke verlening van concessies, terwijl deze terminologie in de
economische literatuur m.b.t. netwerken juist wordt gebruikt om de dynamiek van
seriële monopolies in de markt - dus niet vanwege de overheid - te beschrijven,
vgl. bijvoorbeeld Katz & Shapiro (1999), p.
30; Shapiro & Varian (1999), p. 231.
[Noot
69] Vgl. Shapiro (1996), §III:
"Compatibility determines the size and number of virtual or actual networks
in a network industry; two products that are fully compatible belong to or
benefit from the same real or virtual network."
[Noot
70] Het gaat hierbij niet zozeer om het 'marktaandeel' van een netwerk, maar
juist om de verschuiving daarvan (die vaak kenbaar is uit actuele verkoopcijfers
e.d.), omdat dat waarschijnlijk meer invloed heeft op de verwachtingen van
consumenten en complementoren.
[Noot
71] Katz & Shapiro (1994), p. 105-106,
beschrijven dit aldus: "In markets with network effects, there is natural
tendency toward de facto standardization, which means everyone using the same
system. Because of the strong positive-feedback elements, systems markets are
especially prone to 'tipping', which is the tendency of one system to pull away
from its rivals in popularity once it has gained an initial edge [...]";
vgl. Besen & Farrell (1994), p. 108; Zie ook
Lemley & McGowan (1998b), p. 8:
"Tipping is neither inherently good or bad."
[Noot
72] D.w.z. één systeem, niet één onderneming, er is soms sprake van een
'open' standaard om de strijd te winnen; vgl. Shapiro
(1999a), p. 1.
[Noot
73] Dit wordt wel 'hypercompetition' genoemd, en de intensiteit daarvan kan
worden vergeleken met de soms hysterische taferelen bij het kopen van loten voor
een 'mega-loterij'. Vgl. Katz & Shapiro (1994),
p. 107; Besen & Farrell (1994), p. 19 e.v.
[Noot
74] Vgl. Shapiro (1999a), p. 3.
Coördinatieproblemen met grote aantallen actoren staan reeds langer bekend als
marktimperfecties.
[Noot
75] Steinberg (1998) meent bijvoorbeeld dat er
momenteel een lock in- situatie bestaat m.b.t. de standaarden IP enhttp,
zie p. 1 resp. 4.
[Noot
76] Vgl. Liebowitz & Margolis (1994b)
(kritische evaluatie van deze stelling). Dit is een vorm van derdegraads 'path
dependence' (ofwel: "history matters"), vgl. Liebowitz
& Margolis (1995b, 1998b). Farrel
& Saloner (1985), p. 71 e.v., menen dat zo'n 'trap' in een
suboptimale standaard alléén bij incomplete informatie kan plaatsvinden, die
bestaat uit onzekerheid over toekomstige beslissingen van derden.
[Noot
77] Vgl. Katz & Shapiro (1994), p. 97.
[Noot
78] Vgl. Liebowitz & Margolis (1995c);
Economides (1996), p. 28. Katz
& Shapiro (1994), p. 108, hanteren de misleidende natuurkundige analogie
"insufficient friction" voor het fenomeen "excess momentum".
[Noot
79] Hetgeen Liebowitz & Margolis (1990,
1994a, 1995a)
overtuigend aantonen m.b.t. de toetsenbord-standaard QWERTY. Een ander
paradigmatisch voorbeeld, de strijd tussen de video-standaarden VHS en Betamax,
wordt door hen (1995b) eveneens
overtuigend verworpen (bij dit voorbeeld wordt Philips' V2000-standaard meestal
vergeten, die m.n. door een gebrek aan complementaire applicaties 'flopte').
[Noot
80] Vgl. Katz & Shapiro (1994), p. 95; Katz
& Shapiro (1999), p. 28-30.
[Noot
81] Vgl. Farrel & Saloner (1986, 1988),
Matutes & Regibeau (1988), Katz
& Shapiro (1994), Langlois (1999b). Dit
verschijnsel ziet men ook bij samenwerking in onderzoek en ontwikkeling van
nieuwe techniek, waar een lagere innovatiegraad wellicht weer gecompenseerd
wordt door efficiëntere disseminatie van innovatie, vgl. Baumol
(1992), geciteerd door Hanna (1994), p. 425, onder voetnoot
153.
[Noot
82] Vgl. Katz & Shapiro (1999), p. 28-30.
[Noot
83] Vgl. Richtsnoeren voor de toepassing van de EG-mededingingsregels in
de telecommunicatiesector (91/C 233/02), §49.
[Noot
84] Dit inzicht wordt toegeschreven aan Cournot
(1838), vgl. bijvoorbeeld Varian (2000); Mankiw
(2000); Economides (1996), p. 18; en is door Economides
& Salop (1992) uitgebreid naar (parallele) verticale integratie tussen
twee paar verticaal verwante ondernemingen.
[Noot
85] Oftewel "to commoditize the complementory product", zie Varian
(2000); Shapiro & Varian (1999), p.
279.
[Noot
86] Sommige auteurs zoals Kelly (1997) hebben zich
door de waarneming dat de waarde van een produkt stijgt als de consumptie
toeneemt laten verleiden tot de stelling dat de 'wet van de schaarste' op zijn
kop wordt gezet. Dit is echter wel érg kort door de bocht, vgl. DeLong
(1999). Het is correcter te spreken van een samenspel van fenomenen: het
effect van schaarste op produktiekosten, en netwerkeffecten op de waarde voor de
consument. Het is immers nog altijd niet zo dat een stijging van het aanbod aan
bijvoorbeeld telefoons ceteris paribus de prijs daarvan verhoogt.
[Noot
87] Economides (1996), p. 11: "In the
presence of network externalities it is evident that perfect competition is
inefficient: [it will] provide a smaller network size than is socially optimal
[...]." Vgl. Economides & Flyer (1998);
Economides (2000d), p. 9.
[Noot
88] Zie ook Economides (1996), p. 12 : "The
existence of network externalities cannot be claimed as a reason in favor of a
monopoly market structure."
[Noot
89] Vgl. Shapiro (1996), §III.B:
"Cooperation among participants in network industries is the norm, not the
exception, and serves a variety of beneficial purposes." Brandenburger
& Nalebuff (1996) hanteren voor deze paradoxale situatie de term
'co-opetition'; vgl. Shapiro & Varian (1999),
p. 228.
[Noot
90] Het verbod op bepaalde vormen van samenwerking wordt immers tenietgedaan
door een gebod tot bepaalde vormen van samenwerking.
[Noot
91] Zie bijv. White, L. (1998a), Melamed
(1999), Klein (2000), Gertner
(2000), p. 2; Posner (2000), p. 7.
[Noot
92] De Europese Commissie heeft dit concept bijvoorbeeld verkeerd gebruikt
in persbericht
IP/98/639 over beschikking
99/287/EG van de Commissie van 8 juli 1998 (IV/M.1069 - WorldCom/MCI), Pub
L 116/01 (04 mei 1999), waarbij MCI haar Internet-activiteiten moest
afstoten om te mogen fuseren met Worldcom, zie "Network Externalities (i.e.
the phenomenon whereby the attraction of a network to its customers is a
function of the number of other customers connected to the network) would have
enabled the merged entity to behave independently of its competitors." De
fout is dat Internet-activiteiten van de fuserende ondernemingen als
verschillende netwerken werden gezien, terwijl ze juist allang dezelfde
standaarden (TCP/IP, HTML) delen en interconnecteren en in die zin beiden
onderdelen zijn van één netwerk: Internet; vgl. Veljanovski
(1999), p. 15. Het aantal mogelijke verbindingen tussen gebruikers verandert
immers niet door de fusie. Indien de Commissie bedoelt dat MCI/Worldcom zou
kunnen overgaan op met de huidige Internet-standaarden incompatibele standaarden
en aldus een alternatief netwerk ('Internet 2') zou kunnen vormen, leidt dit
wellicht juist tot meer concurrentie.
[Noot
93] Vgl. Liebowitz & Margolis (passim, zie Appendix III -
Literatuuroverzicht, p. 60 e.v.); Veljanovski (1999);
Kolasky (1999).
[Noot
94] D.w.z. een markt waar de gemiddelde totale kosten voor een producent
over de gehele vraagcurve afnemen (increasing returns to scale), zodat de
meest efficiënte structuur van die markt degene is waarbij één producent de
hele markt bedient (monopolie), in tegenstelling tot de 'normale' situatie van
afnemende meeropbrengst (decreasing returns to scale), die de optimale
grootte van de onderneming begrenst op een niveau waar de vraagzijde van de
markt nog niet verzadigd is. Vgl. ook Kamerstukken II 1999-2000, 27 018,
nr. 1, p. 19.
[Noot
95] Vgl. Gertner (2000), p. 3, Shapiro
(1996).
[Noot
96] Zie Lemley (1996), p. 6; vgl. Posner
(2000), p. 4: "[...] economies of consumption presuppose uniformity
rather than common source."
[Noot
97] Vgl. Picker (1999), p. 8-10.
[Noot
98] Vgl. Landes & Posner (1989) over het
auteursrecht; Lessig (2000d): "Intellectual
property is both an input and an output in the information economy."
[Noot
99] Vgl. Lemley & McGowan (1998a), p.
71.
[Noot
100] Zie bijvoorbeeld art. 6 van de '
Software-richtlijn' (richtlijn
91/250/EEG van de Raad van 14 mei 1991 betreffende de rechtsbescherming van
computerprogramma's, Pb. L 122/42 (17 mei 1991)); artt. 45l en
45m Aw.; §1201(f) Digital
Millennium Copyright Act (S 2037), 17
U.S.C. 1201. In de VS wordt reverse engineering vaak als fair use
(17
U.S.C. §107) toegestaan, vgl. Sega Enterprises Ltd. v. Accolade, Inc.,
977 F.2d
1510 (9th Cir. 1992); vgl. ook Computer
Associates International v. Altai Inc., 982 F.2d 693; 23 U.S.P.Q. 2d 1241 (2nd
Cir. 1992) ('abstraction-filtration-comparison'-test); Atari
Games Corp. v. Nintendo of Am., Inc., 975 F.2d 832 (Fed. Cir. 1992):
"reverse engineering object code to discern the unprotectable ideas in a
computer program is a fair use." Soms wordt een verbod van reverse
engineering ook onder 'copyright misuse' gebracht, vgl. Cohen
(1995), White, J. (1997). Van zgn.
'gebruikers-interfaces' is onduidelijk of ze door intellectuele eigendom
beschermd zijn, vgl. Lotus
Development Corp. v. Borland Int'l, Inc., 49 F.3d 807 (1st Cir.
1995), aff'd by an equally divided court, 516 U.S. 233 (1995) (geen
auteursrecht op 'user interface' indeling keuze-menu's met commando's in
programma, want een "method of operation" is onder 17
U.S.C. § 102(b) uitgesloten van auteursrechtellijke bescherming; vgl.
echter de zaak die Adobe tegen Macromedia heeft aangespannen wegens inbreuk op
een octrooi betreffende een 'user interface', bestaande uit een palet met
'tabs', zie < http://www.thestandard.com/article/display/0,1151,17631,00.html >);
zie ook Schallop (1996). Volgens Cohen
& Lemley (2000) bestaat de mogelijkheid van reverse engineering
ten onrechte niet in het octrooirecht betreffende software.
[Noot
101] Vgl. Lemley & McGowan (1998a), p.
74-78; Koelman (2000).
[Noot
102] Vgl. Friedman (1994); Zie ook Lichtman
(1999), p. 28: "[...] [L]egal intervention supportive of owner control
can at times increase societal welfare as well." Dit geldt volgens hem in
het bijzonder voor nieuwe, zich nog ontwikkelende platforms. Strategische
verticale integratie met (of minder vergaande vormen zoals exlusiviteit van) met
applicaties ('content') is soms nodig om een innovatief platform te
introduceren wanneer dat concurreert met non-compatibele alternatieven (vgl. de
'flop' van de V2000-videorecorder van Philips die waarschijnlijk te wijten was
aan een gebrek aan voorbespeelde banden, ondanks de beweerdelijk superieure
kwaliteit van het systeem; Deze strategie wordt ook gehanteerd door
spelcomputerfabrikanten als Sega, Nintendo, Sony, Atari etc.); vgl. ook Temple
Lang (1997), p. 24-25.
[Noot
103] Vgl. Zittrain (1999), p. 12-14. Zie ook Posner
(2000), p. 3: "[...] length of [copyright] protection is academic in
the case of software, which becomes obsolete long before the copyright on it
expires."
[Noot
104] Vgl. bijvoorbeeld Hugenholtz (1989), p.
178, over de "[...] toekomstige herstructurering van het auteursrecht en
het daarmee ten zeerste verband houdende mededingingsrecht [...]".
[Noot
105] Vgl. Spoor (1992), p. 376-377.
[Noot
106] Katz & Shapiro (1999), p. 2:
"Because they can lead to tipping to monopoly, network effects are
important to antitrust analysis. Concern with tipping plays a central role in
policy toward mergers, tying, exclusive dealing, and several other practices.
The nature of network effects also gives rise to additional dimensions of
competitive behavior that must be taken into account: standard setting and
compatibility." Id., p. 4: "When tipping is likely, practices
like tying, predation, or exclusive dealing that disadvantage a rival can be
more pernicious than usual."
[Noot
107] Vgl. echter ook de definitie in het gezamenlijke advies
van de NMa en de OPTA Rapportage Internetuitkoppeling, op p. 21:
"Van koppelverkoop is sprake wanneer een onderneming de verkoop van
goederen en/of diensten waarvoor deze onderneming een machtspositie heeft,
koppelt aan goederen en/of diensten waarvoor zij geen machtspositie heeft."
Dit is een enigzins absurde definitie, want machtsposities op de
respectievelijke markten hebben immers a priori geen enkel verband met de
definitie van wat koppelverkoop is.
[Noot
108] Shapiro & Varian (1999), p. 73
e.v., behandelen dit als een vorm van 'versioning' om prijsdiscriminatie
mogelijk te maken.
[Noot
109] Vgl. voor dit verschil tussen bundling en tying Katz
& Shapiro (1999), p. 41, en Rubinfeld (1998),
p. 24-25.
[Noot
110] Vgl. Meese (1997a), p. 13; Temple
Lang (1996), p. 62.
[Noot
111] Vgl. White, L. (1998a), p. 2.
[Noot
112] Vgl. Posner (2000), p. 7: Exclusive dealing
[...] is analytically the same as tying. Exclusive dealing ties distribution to
manufacture; equivalently, tying is exclusive dealing in the tied product."
Verwarrend genoeg wordt exclusieve afname ook wel met de term 'tying'
aangeduid, zie bijvoorbeeld de uitspraak: "A tying arrangement is "an
agreement by a party to sell one product (the tying product) but only on the
condition that the buyer also purchases a different (or tied) product, or at
least agrees that he will not purchase that product from any other supplier."
Northern Pac. Ry. v. United States, 356
U.S. 1 (1958), p. 5-6
(interne voetnoot weggelaten, nadruk toegevoegd - SMvG). Omdat de term 'tying'
dus ook wel voor exclusieve afname wordt gebruikt, is het wellicht correcter
koppelverkoop als species van 'tying' te zien. Een andere
benadering noemt exclusieve afname een 'tie-out', zie Kobak
(1995), §14; of 'negative tie' i.t.t. koppelverkoop als 'positive
tie', zie < http://www.businesslaws.com/els337.htm >.
[Noot
113] Vgl. Economides & White (1994a),
p. 20: "In essence, a decision by a firm to restrict compatibility - and
thereby limiting the ability of some other 'upstream' or 'downstream' firms to
interconnect with the original firm or to have their products (components) be
combined with those of the original firm - can be seen as an act of tying (from
the perspective of the customer) or of exclusive dealing or refusal to deal
(from the perspective of the rival firms)." (voetnoten weggelaten).
[Noot
114] Vgl. Nalebuff (1999), p. 2: "(...)
[A]lmost everything is a bundled product."; Bakos
& Brynjolfsson (1998), p. 2; Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p. 39
(O'Connor, J., concurring): "All but the simplest products can be
broken down into two or more components that are 'tied together' in the final
sale." Vgl. Coase (1988a), p. 11: "Lawyers
[...] habitually think of what is bought and sold as consisting of a bundle of
rights."; Cooter & Ulen (1988), p. 91:
"From a legal viewpoint, property is a bundle of rights."
[Noot
115] Vgl. Brief
of Professor Lawrence Lessig as Amicus Curiae (1 februari 2000) in de U.S.
v. Microsoft-zaak (zie Hoofdstuk 3, infra),
hierna 'Lessig's Amicus Brief', p. 22; zie ook infra
voor de zgn. 'single product'-test.
[Noot
116] Zie bijvoorbeeld Cohen (1995) voor een
uitgebreide bespreking van deze problematiek met verschillende voorbeelden.
[Noot
117] In mededinginsrechtelijk jargon heet dit 'reciprocal dealing'.
Wanneer een dominante onderneming een andere tegenprestatie verlangt dan
betaling in geld, kan dat machtsmisbruik vormen. Dit geldt zeker als die
tegenprestatie de structuur van de markt aantast. Ook bij 'patent pooling'
dreigt dit gevaar van exclusiviteit.
[Noot
118] De term 'koppelverkoop' dekt de lading - zeker naar het
alledaagse taalgebruik - dus maar zeer ten dele, i.t.t. de term 'tying'. Markovitz
(1970) maakt een onderscheid tussen "seller arranged" versus
"buyer arranged tie-in arrangements", en merkt op dat de laatste
categorie voornamelijk wordt gebruikt met het oogmerk belasting- en contractuele
fraude te plegen (p. 231, 233). Dit fenomeen speelt tevens een grote rol in de
door Hugenholtz (1999) beschreven problematiek van
wurgcontracten tussen - relatief veel machtigere - uitgevers en auteurs, die min
of meer gedwongen worden contracten af te sluiten m.b.t. hun gehele repertoire -
óók hun toekomstige rechten.
[Noot
119] Bij de vaststelling van de machtspositie speelt deze temporale dimensie
meestal ook een ondergeschikte rol - maar bij de beoordeling van
mededingingsbeperkingen door exclusiviteit niet, die worden juist vaak in de
temporale dimensie beperkt.
[Noot
120] Hoewel dit met name voor de analyse van de door Hugenholtz
(1999) gesignaleerde problematiek (zie supra voetnoot
118) zeer vruchtbaar kan zijn.
[Noot
121] Zie bijvoorbeeld de beperkingen betreffende het overnemen van korte
stukken art. 15 Aw; het citaatrecht in art. 15a Aw; overname t.b.v. onderwijs in
art. 16 lid 1 Aw; en de privé-kopie in art. 16b lid 2 Aw. Zie ook voetnoten
118 en 120, supra, en 134
en 165, infra.
[Noot
122] Deze terminologie voor "the presentation of consumers to
advertisers" en "the model of 'consumer choice'" is ontleend aan Moglen
(1997), §3.C: "'the market for eyeballs and forefingers'."
[Noot
123] Zie ook infra voetnoot 166. De waarde van
reclamespots vormt een sterke indicator ('proxy') voor de waarde van
programma's. Niet alleen kwantiteit maar ook kwaliteit speelt hierbij een rol,
door het 'clusteren' van doelgroepen rond programma's kan reclame daar specifiek
op worden gericht. Dit mechanisme wordt echter vaak weer gefrustreerd door
koppelverkoop van reclame-'slots' in 'blokken'. Merk op dat ook een verbod van
sluikreclame (product placement e.d.) in termen van koppelverkoop kan
worden geanalyseerd en verklaard: de twee produkt(markt)en kunnen daarbij immers
niet meer worden gescheiden.
[Noot
124] Zie HvJEG
26 april 1988, zaak 352/85, Bond van Adverteerders e.a. / Nederland, Jur.
1988, 2085; NJ 1988, 982, r.o. 14; vgl. ook HvJEG
25 juli 1991, zaak 288/89, Stichting Collectieve Antennevoorziening Gouda
e.a. / Commissariaat voor de Media, Jur. 1991, I-4007, r.o. 17.
[Noot
125] Zie Pres. Rb. Den Haag 14 januari 2000, KPN
/ XSO, Mediaforum 2000-2, nr. 12 p. 64, m.nt. P.B. Hugenholtz;
zie m.n. punten 17-18, Informatierecht/AMI 2000, p. 71, met commentaar
van A. Beunen, p. 58 (omzeilen van advertenties brengt schade toe aan
rechtmatige belangen en is in strijd met de normale exploitatie van databank).
Zie ook Pres. Rb. Den Haag 12 september 2000, NVM/De Telegraaf, Mediaforum
2000-11/12, nr. 76, m.nt.
M.M.M. van Eechoud. Vgl. echter ook Rb.
Rotterdam 22 augustus 2000, Dagbladen vs. Eureka Internetdiensten ('Kranten.com'),
Mediaforum 2000-10, nr. 61, m.nt. T.F.W. Overdijk (omzeilen van
advertenties middels 'deep-linken' is niet onrechtmatig, omdat niet
duidelijk is of het netto effect hiervan aan verweerder toerekenbare schade
veroorzaakt).
[Noot
126] Zie bijvoorbeeld Aanhangsel Handelingen II 1999-2000, nr. 296
(over een apparaat dat het mogelijk maakt ongewenste beelden zoals
televisiereclame over te slaan). Zie voor een gelijksoortig produkt voor
Internet bijvoorbeeld http://www.webwasher.com
[Noot
127] Deze informatie heeft grote waarde omdat zij onder meer kan worden
benut voor de verkoop van gebruikersprofielen, prijsdiscriminatie, onderzoek
naar produktdifferentiatie en produktinnovatie, en kan leiden tot grotere
synergie bij een koppeling van diensten.
[Noot
128] Men neme bijvoorbeeld korting in de winkel met de AH-Bonuskaart,
registratie als voorwaarde voor toegang tot Internet-pagina's, en 'gratis'
Internet-toegang (Telfort-dochter RaketNet biedt daarvoor zelfs letterlijk
aandelen als beloning, zie < http://www.raketnet.nl/ >).
Dit laatste wordt ook vaak (mede) gefinancierd middels een verticale relatie
tussen de toegangsdienst en de transportdienst over het netwerk dat nodig is
voor toegang (de inbelnummers leveren terminating access-fees op),
hetgeen ook als koppelverkoop kan worden gezien.
[Noot
129] Verticale integratie kan tevens dienen tot koppelverkoop, zie Posner
(2000), p. 7-8.
[Noot
130] Zie bijvoorbeeld de onderzoeken in de VS en de EG naar de fusie tussen
AOL en Time Warner; Handelingen II 1999-2000, nr. 55, p. 3910-3913, over
de mogelijke overname door UPC van SBS6; Kamerstukken II 1999-2000, 27
088, nr. 2 (supra voetnoot 49), p. 3.
[Noot
131] Vgl. Monti (2000b) over "'gate-keeper'
effects"; vgl. ook Dommering (2000):
"[...] de nota [Kabel en consument: marktwerking en digitalisering][...]
laat [...] de huidige koppelverkoop van de kabelexploitanten ongemoeid."
[Noot
132] Zie Gewijzigd
voorstel voor een richtlijn harmonisatie van auteursrecht en naburige rechten in
de informatiemaatschappij, art. 6, en de voorlopige
Nederlandse vertaling van de niet-officiële, Engelstalige tekst van het
gemeenschappelijk standpunt van de Raad en de Commissie inzake het voorstel voor
de richtlijn harmonsatie van auteursrecht en naburige rechten in de
informatiemaatschappij, art. 6.
[Noot
133] Alex Fowler, geciteerd door Bruce Haring in USA Today, zie
< http://www.usatoday.com/life/cyber/tech/cth461.htm >.
[Noot
134] Men neme geluidsdragers als voorbeeld: er is blijkbaar een aparte markt
voor informatiedragers als CD-R, en een aparte markt voor muziek (zie Napster en
de vele al dan niet legale varianten op dit thema).
[Noot
135] De Free Record Shop krijgt bijvoorbeeld niet van alle
platenmaatschappijen medewerking voor de exploitatie van zo'n model (vgl. ook
Courtney Love: "The only people who are scared of Napster are the people
who have filler on their albums and are scared that if people hear more than one
single they're not going to buy the album." New Music Express, 29
juni 2000, geciteerd op de website van Napster, zie < http://www.napster.com/speakout/artists.html >.)
[Noot
136] Zie Kamerstukken II 1999-2000, 27 088, nr. 2, p. 4 (in voetnoot
4 toont de regering echter haar gevoeligheid voor allerlei rechtvaardigingen van
koppelverkoop - die grotendeels door haarzelf is gestimuleerd, zie infra voetnoot
137); id., nr. 5; Handelingen II 1998-1999, nr. 103, p. 5934
(Staatssecretaris Van der Ploeg: "[...] op de langere termijn - en naar
mijn mening kan die lange termijn niet kort genoeg zijn - [moet bespoedigd]
worden dat er echt individuele keuzevrijheid voor burgers komt.") Zie ook Kamerstukken
II 1998-1999, 26 602.
[Noot
137] Zie art. 82i Mediawet
voor de verplichting voor kabelexploitanten om het zogenaamde 'basis-pakket' aan
te bieden.
[Noot
138] De slogan van UPC in hun prijswinnende (!) reclamespot luidt
"Lastig, als je geen keus hebt. Dat is wel anders bij het
kabelbedrijf!" Dit geldt echter noch voor hun 'traditionele' diensten, noch
voor diensten als of Internet-toegang of telefonie, waar geen
carrier-(pre-)selectie wordt aangeboden. Dit lijkt dus eerder te slaan op de
keuzevrijheid op de markt voor spraaktelefonie die door de wetgever is
afgedwongen.
[Noot
139] En dus ook met het loyaliteitsbeginsel neergelegd in art. 5, tweede
volzin jis art. 3 sub g), 81 en 82 van het EG-Verdrag, omdat
het afbreuk doet aan het nuttig effect van het Verdrag door het opleggen,
begunstigen, bevestigen en de werking in stand houden van een met onvervalste
mededinging strijdige situatie (zie voor jurisprudentie o.m. HvJEG
1 oktober 1987, zaak 311/85, Vlaamse Reisbureaus, Jur. 1987, 3801;
HvJEG
11 april 1989, zaak 66/86, Ahmed Saeed, Jur. 1989, 0803, r.o.
47-58; HvJEG
21 september 1988, zaak 267/86, Van Eycke, Jur. 1988, 4769,
r.o. 16); dit geldt mutatis mutandis ook voor het in art. 10 EVRM
neergelegde recht op vrije meningsuiting. Vgl. Dommering
(1997), waarover de regering opmerkte: "De heer Dommering maakt niet
duidelijk waarin de belemmering van het communautaire dienstenverkeer in casu
gevonden moet worden." 24 808, nr. 227c, p. 3. Laat het hier dan duidelijk
zijn: de belemmering is gelegen in een beperking van de mededinging.
[Noot
140] Vgl. o.m. Katz & Shapiro (1999), p.
42-50; Lemley & McGowan (1998b), p. 462; De
Vries (1999), p. 317; Markovits (1967, 1970);
Liebowitz (1983).
[Noot
141] Er wordt géén poging gedaan niet-economische redenen in kaart te
brengen (men neme bijvoorbeeld de beruchte 'combi-kaart'-regeling).
[Noot
142] Zie ook infra voetnoten 532-533.
[Noot
143] Dit geldt bijvoorbeeld voor veel abonnementen, of wanneer 10 nummers in
plaats van 1 per geluidsdrager worden verkocht, of bij 'block booking';
vgl. Buttery (1983).
[Noot
144] Deze benadering sluit namelijk ook aan bij de mededinginsrechtelijke
beoordeling van de toelaatbaarheid van (technische) bundeling, zie infra voetnoot
279; vgl. Meese (1997a), p. 69-70.
[Noot
145] Vgl. Shapiro & Varian (1999), p.
284; Economides & White (1995, 1996);
Lipsky & Sidak (1999), p. 1233-1237.
[Noot
146] Zie bijv. Meese (1997a), p. 25-33; Watson
(1998), onder
voetnoot 74; Katz & Shapiro (1999), p.
44-45;
[Noot
147] Vgl. Bork (1978), p. 372-375; Kaplow
(1985) verwoordt het argument als volgt: "[T]he fixed sum [argument] is
[...] that a firm with market power may be able to gain its profit all from its
own market, all from another, or from any combination thereof, but the total
amount of restriction that the monopolist will profitably be able to impose is
fixed regardless of the practice that is used." Zie ook Meese
(1997b), p. 23; White, J. (1997), voetnoot
108 en begeleidende tekst.
[Noot
148] Vgl. Kaplow (1985); Whinston
(1987); Blair & Esquibel (1995); Watson
(1998), onder
voetnoot 74; Nalebuff (1999), p. 4. Men zou dit
kunnen vergelijken met een aan Kaplow (1985) ontleend
voorbeeld van een vergunning om één staaf dynamiet op te blazen, het Chigaco
School-argument is dan alsof het voor de schade niets uitmaakt wáár die
explosie plaats vindt, omdat de kracht van de explosie even hard is - ten
onrechte wordt dan verondersteld dat elke omgeving even goed tegen die explosie
is bestand.
[Noot
149] Het gedrag is dan als 'predatory behavior' te kenmerken. Vgl. Langlois
(1998), p. 14; Lemley (1996), p. 42.
[Noot
150] Vgl. Lemley (1996), p. 43.
[Noot
151] Vgl. Katz & Shapiro (1999), p. 45; Nalebuff
(1999); Bakos & Brynjolfsson (1999b).
Deze problematiek is sterk verwant aan de essential facilities-doctrine,
en aan de beoordeling van verticale (complementaire) concentraties.
[Noot
152] Vgl. Lemley (1996), p. 43.
[Noot
153] Vgl. Katz & Shapiro (1999), p.
42-43; Meese (1997a), p. 61-62, 65, 76-82, 84.
[Noot
154] Zie Meese (1997a), p. 10; Meese
(1999), p. 94-95, zie ook infra voetnoten 277-278
en begeleidende tekst.
[Noot
155] Dit is vaak makkelijker te controleren via koppelverkoop dan met
'meters', vgl. Markowitz (1970), p. 210.
[Noot
156] Volgens o.m. Liebowitz (1983), onder
voetnoot 3 en begeleidende tekst, is een mogelijk effect hiervan dat het
moeilijker is om valsspelen binnen een kartel te voorkomen bij het vragen van
een royalties dan dat het is bij koppelverkoop.
[Noot
157] Zie White, J. (1997), §IV.A.3; Meurer
(1997), p. 24; Katz & Shapiro (1999), p.
43-44. Dit is inefficiënt indien de kosten van de voorzorgsmaatregelen die de
consument neemt om overconsumptie van een duurder 'metend' produkt te voorkomen
hoger zijn dan de besparing in de kosten van de producent, en er is geen
theorethische grondslag om het netto-effect van deze twee effecten te
voorspellen, zie Friedman (2000), hoofdstuk
16.
[Noot
158] Over het algemeen wijzen economen op vermeende positieve
welvaartseffecten van prijsdiscriminatie. Het zgn. 'deadweight-loss' zou
erdoor verkleinen (de welvaart wordt dus verhoogd), maar ook het
consumenten-surplus (wat echter traditioneel geen vraagstuk van
welvaarts-maximalisatie - en dus economie - is, maar van welvaartsverdeling,
vgl. Ordover, Sykes & Willig (1983),
p. 1159; Demsetz (1970); White,
J. (1997), §IV.A.3 "[M]etering can allow price discrimination which
simultaneously maximizes access to the public and profits to the intellectual
property owner." Toch verbiedt het mededingingsrecht prijsdiscriminatie
onder omstandigheden, zie bijvoorbeeld art. 81 lid 1 sub d) resp. 82 sub
c) EG; en de Robinson-Patman Antidiscrimination Act, 15
U.S.C. §13 (1994), die anticompetitieve prijsdiscriminatie verbiedt
("substantially lessens competition"). Op het gebied van intellectuele
eigendom kunnen er ook vraagtekens worden gezet bij prijsdiscriminatie, vgl. Meurer
(1997), en bij de impact daarvan op de mate van innovatie, zie bijv. Cohen
(2000).
[Noot
159] Vgl. Sidak (1983); Ordover,
Sykes & Willig (1983), p. 1158-1161; Liebowitz
(1983); Meese (1996), p. 156;
[Noot
160] Zie Markowitz (1970), p. p. 216-217; Liebowitz
(1983).
[Noot
161] Zie Bakos & Brynjolfsson (1999a),
p. 1, die hiervoor de term 'gemengde bundeling' gebruiken. Vgl. supra voetnoot
108.
[Noot
162] Zie hierover bijvoorbeeld Meese (1996), p.
118, onder voetnoot 32, die dit verklaart als het tegengaan van een negatieve
externaliteit, nl. een sub-optimale investering in kwaliteit, waarvan de
besparing slechts één franchisee baat, terwijl alle franchisees
daarvan schade ondervinden. Zie ook id., p. 117-120, waar hij verklaart
hoe franchisees de gevolgen van hun handelen op de reputatie van de franchisor
niet volledig hoeven te internaliseren, en aldus een 'free ride' op zijn kosten
krijgen.
[Noot
163] Zie bekendmaking van de Commissie, Richtsnoeren
inzake verticale beperkingen, OJ C 291/01 (13 oktober 2000),
§217; Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 40-42.
[Noot
164] Dat dit nodig is blijkt bijvoorbeeld uit HR 27 juni 1986, NJ
1987, 191 (Holland Nautic - Decca Navigation Systems).
[Noot
165] Vgl. Varian (1998), p. 9-10: "Assigning
of property rights are not the only way to deal with intellectual property
issues. A second way is to bundle the content with a good that is
excludable. Indeed traditional media for transmitting information goods, such as
books, records, video tapes, CDs, and so on are a type of bundling. Only one
person can read a book at any time, so exclusion is not much of a problem."
[Noot
166] Vgl. Friedman (1990), Chapter
18; Hallgren & McAdams (1995), §4; Varian
(1998), p. 10.
[Noot
167] Vgl. Katz & Shapiro (1999), p.
51-52. Een voorbeeld daarvan is Microsoft
I's 'per processor-license', zie infra voetnoten
321 en 323.
[Noot
168] Zie Bakos & Brynjolfsson (1998,
1999a); zij noemen dit 'economics of
aggregation'. Vgl. ook het voorbeeld van diamanten-groothandel waarbij de
gemiddelde kwaliteit constant is van Kenney &
Klein (1983) voor de verklaring dat bundeling een overinvestering in zoeken
kan reduceren. Aggregatie kan de heterogeniteit van kopers behalve door
bundeling (aggregatie van produkten) ook reduceren door groepslicenties
(aggregatie van gebruikers) of abonnementen (aggregatie over tijd), zie Bakos
& Brynjolfsson (1998), p. 22. Vgl. ook Chuang
& Sirbu (1998).
[Noot
169] Zie Bakos & Brynjolfsson (1998),
p. 22-24.
[Noot
170] Vgl. Times-Picayune Pub. Co. v. United States, 345
U.S. 594 (1953), p.
605: "Tying arrangements, we may readily agree, flout the Sherman Act's
policy that competition rule the marts of trade. Basic to the faith that a free
economy best promotes the public weal is that goods must stand the cold test of
competition; that the public, acting through the market's impersonal judgment,
shall allocate the Nation's resources and thus direct the course its economic
development will take." Zie ook United States v. Paramount Pictures,
Inc., 334
U.S. 131 (1948), p.
156-159; en infra voetnoot 204.
[Noot
171] Vgl. Economides (1996), p. 30:
"[...] issues of predation and foreclosure in networks have not been fully
analyzed yet. On a more fundamental level, there is no good prediction yet of
the 'break points' that define the complementary components in a modular design
structure. Even if these break points are known, little analysis has been done
of competition in a multi-layered structure of vertically related components.
Nevertheless, it is exactly this kind of modelling that is needed for an
analysis and evaluation of the potential structures of the 'information
superhighway'."
[Noot
172] Zie United States v. Loew's, Inc., 371
U.S. 38 (1962) , p.
44-45: "They are an object of antitrust concern for two reasons - they
may force buyers into giving up the purchase of substitutes for the tied
product, see Times-Picayune Pub. Co. v. United States, 345
U.S. 594 (1953), p.
605, and they may destroy the free access of competing suppliers of the tied
product to the consuming market, see International Salt Co. v. United States,
332 U.S. 392
(1947), p.
396." De bekendmaking
van de Commissie, Richtsnoeren inzake verticale beperkingen, PbEG
C 291/01 (13 oktober 2000) (ook in het Engels beschikbaar als Guidelines
on Vertical Restraints), §217, noemt ook hogere prijzen.
[Noot
173] Katz & Shapiro (1999), p. 41:
"The legal doctrine on tying and bundling is confused in general, and
software pushes that doctrine to its limits." Zie ook hun opmerking op p.
40: "Economists have tended to dismiss tying claims, while the courts have
made a muddle of them." Id., p. 54: "[...] the treatment of
tying and bundling is close to incoherent."
[Noot
174] Zie Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 1.
[Noot
175] Zie Meese (1997a), p. 3.
[Noot
176] Zie Turner (1958), p. 59, en Bork
(1978), p. 380-381; vgl. Meese (1997a), p. 5-6. Om
de verwarring compleet te maken: ten aanzien van 'technological tying' meent
Turner het tegenovergestelde, zie Sidak (1983), p.
1145, en steunt Bork Netscape in haar campagne tegen Microsoft, zie Heilemann
(2000), p.
15
[Noot
177] Althans voor zover die slechts op toegangsweigering ziet, en niet op
monopolistische prijzen, behalve als die een de faco toegangsweigering
zijn, vgl. Langlois (1998), p. 9.
[Noot
178] Zie ook Langlois (1998), p. 27: "Since
essental facility cases involve vertical relationships, the facility owner
necessarily controls at least one component of what is at least minimally a
'system.'"
[Noot
179] Zie Kamerstukken II 1999-2000, 27 018, nr. 1, §4.1, p. 17:
"De theorie over netwerken (essential facility doctrine) [...]."
[Noot
180] Zie ook supra noot 113 en begeleidende
tekst.
[Noot
181] Zie bijvoorbeeld de zaak die de basis vormt voor de toepassing van de
'essential facilities'-doctrine op één enkele onderneming: Otter Tail Power
Co. v. United States, 410
U.S. 366, 93 S.Ct. 1022, 35 L.Ed.2d 359 (1973) (algemeen beleid was om
'wholesale' en 'retail' electriciteitsdiensten te leveren; de weigering enkel 'wholesale'
electriciteit te leveren, waardoor de mogelijkheid van mededinging in de markt
voor levering van 'retail' electriciteitsdiensten werd uitgesloten, was
'attempted monopolization' in strijd met §2 Sherman Act).
[Noot
182] Vgl. Dumont (1999), p. 143; Lipsky
& Sidak (1999).
[Noot
183] HvJEG
26 november 1998, zaak C-7/97, Oscar Bronner / Mediaprint, Jur.
1998, I-7791, Mediaforum 1999-2, nr. 7, m.nt. EL/KJMM. De enkele
weigering een 'essential facility' te delen is op zich nog geen misbruik,
daarvoor zijn bijkomende bijzondere omstandigheden vereist. Het alternatief moet
bijna onmogelijk zijn: enkel een moeizaam en/of langdurig proces is niet
voldoende, zie m.n. r.o. 41-47.
[Noot
184] HvJEG
6 april 1995, gev. zaken C-241&242/91P, Radio Telefis Eireann / Commissie
('Magill'), Jur. 1995, I-743, r.o. 50.
[Noot
185] De rechthebbenden verzetten zich in de Magill-zaak nl. door
(pseudo-)auteursrechtelijke licenties te weigeren tegen bundeling van hun
(bij-)produkten door de aspirant-licentienemer, die immers een gebundelde
variant wenste te kunnen verkopen aan de eindgebruikers.
[Noot
186] Zie United States v. E.I. du Pont de Nemours & Co., 351
U.S. 377 (1956), p.
395; HvJEG
14 februari 1978, zaak 27/76, United Brands / Commissie, Jur.
1978, 207, r.o. 12; HvJEG
21 februari 1973, zaak 6/72, Continental Can, Jur. 1973, 215,
r.o. 32. Zie ook de bekendmaking van de Commissie inzake de bepaling van de
relevante markt voor het gemeenschappelijke mededingingsrecht, Pb
C372/03 (9 december 1997) (Commission
Notice on the definition of the relevant market for the purposes of Community
competition law, OJ C 372/03 (9 december 1997)), p. 5: een relevante
productmarkt omvat alle producten en/of diensten die op grond van hun kenmerken,
hun prijzen en het gebruik waarvoor zij zijn bestemd, door de consument als
onderling verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd.
[Noot
187] "An Act to protect trade and commerce against unlawful restraints
and monopolies", daterend van 2 juli 1890, zie 15
U.S.C. 1 e.v.
[Noot
188] Zie United States v. Grinnell Corp., 384
U.S. 563 (1966), p.
570-571.
[Noot
189] Zie Spectrum Sports, Inc. v. McQuillan, 506
U.S. 447 (1993), p.
456.
[Noot
190] Zie §3 Clayton Act (1914), codified at 15
U.S.C. §14
[Noot
191] Vgl. Leiterman (1999), p. 163.
[Noot
192] Vgl. De Vries (1999), p. 308: "The
origins of tying law can be traced to the Patent Misuse Doctrine [...]."
[Noot
193] Zie bijvoorbeeld Motion Picture Patents Co. v. Universal Film
Manufacturing Co., 243
U.S. 502 (1917); B.B. Chemical Co. v. Elmer A. Ellis, 314 U.S. 395
(1942). De belangrijkste zaak is Morton Salt Co. v. G.S. Suppiger Co., 314
U.S. 488 (1942).
[Noot
194] Zie Lasercomb
America v. Reynolds, 911 F.2d 970, 973 (4th Cir. 1990)
(poging tot vestiging non-concurrentiebeding met looptijd van 99 jaar is
misbruik van auteursrecht): "[A] misuse of copyright defense is inherent in
the law of copyright just as a misuse of patent defense is inherent patent
law." Zie ook id., p. 978. Volgens Lemley
& McGowan (1998a), p. 92, is het toepassingsgebied van deze copyright
misuse-doctrine onbegrensd. Vgl. ook Paredes (1994),
p. 272: "Ties are the quintessential example of [copyright] misuse."; Hanna
(1994); Davidson & Engish (1995); White,
J. (1997).
[Noot
195] Vgl. Kramer (1985), p. 1014; Meese
(1997a), p. 3: "[...] almost since the enactment of the Sherman Act,
the Court has swung from one extreme to the other."
[Noot
196] Zie Henry v. A.B. Dick Co., 224
U.S. 1 (1912); United States v. United Shoe Machinery Corp., 247
U.S. 32 (1918).
[Noot
197] Vgl. Kramer (1985), p. 1023: "In one
respect, the congressional intent underlying section 3 [of the Clayton Act]
seems reasonably clear: to condemn tying arrangements in which the tying product
is patented."
[Noot
198] Vgl. United Shoe Machinery Corp. v. United States ('United
Shoe II'), 258
U.S. 451 (1922), p.
457-458; International Business Machines Co. vs. United States, 298
U.S. 131 (1936) ('tying' verboden o.g.v. §3 van de Clayton Act); FTC v.
Sinclair Refining Co., 261
U.S. 463 (1923); Pick Manufacturing Co. v. General Motors Corp., 299
U.S. 3 (1936) (per curiam), aff'g 80 F.2d 641 (7th
Cir. 1935) ('tying' niet verboden o.g.v. §3 van de Clayton Act).
[Noot
199] Zie Northern Pacific, 356
U.S. 1 (1958), p.
6, verwijzend naar Standard Stations, 337
U.S. 293 (1949), p.
305-306.
[Noot
200] Id.; vgl. ook International Salt Co. v. United States, 332
U.S. 392 (1947); Fortner Enters., Inc. v. United States Steel Corp., 394
U.S. 495 (1969), p.
498-99: "A tying arrangement will generally be treated as per se
unlawful, and thus prohibited without proof of an unreasonable anticompetitive
effect, if: (1) two separate products or services are involved (2) the sale or
agreement to sell one product or service is conditioned on the purchase of
another; (3) the seller has sufficient economic power in the market for the
tying product to enable it to restrain trade in the market for the tied product;
and (4) a not insubstantial amount of interstate commerce in the tied product is
affected."
[Noot
201] Vgl. Judge Posner in USM Corp. v. SPS Technologies, Inc., 694
F.2d 505, 511-512 (7th Cir. 1982): "The [patent misuse] doctrine
arose before there was any significant body of federal antitrust law, and
reached maturity long before that law... attained its present broad scope....
[T]here is increasing convergence of patent-misuse analysis with standard
antitrust analysis.... One still finds plenty of statements in judicial opinions
that less evidence of anticompetitive effect is required in a misuse case than
in an antitrust case.... But apart from the conventional applications of the
doctrine we have found no cases where standards different from those of
antitrust law were actually applied to yield different results.... If misuse
claims are not tested by conventional antitrust principles, by what principles
shall they be tested? Our law is not rich in alternative concepts of
monopolistic abuse; and it is rather late in the day to try to develop one
without in the process subjecting the rights of patent holders to debilitating
uncertainty." (geciteerd door White, J. (1997),
onder voetnoot
98). Vgl. ook Hanna (1994), p. 417.
[Noot
202] Zie Pub.
L. 100-703, 102 Stat. 4676 (1988) voor de toevoeging van subsecties 4 en 5
aan 35
U.S.C. §271(d): "No patent owner otherwise entitled to relief for
infringement or contributory infringement of a patent shall be denied relief or
deemed guilty of misuse or illegal extension of the patent right by reason of
his having done one or more of the following: [...] (5) conditioned the license
of any rights to the patent or the sale of the patented product on the
acquisition of a license to rights in another patent or purchase of a separate
product, unless, in view of the circumstances, the patent owner has market power
in the relevant market for the patent or patented product on which the license
or sale is conditioned." Vgl. Lasercomb
America v. Reynolds, 911 F.2d 970, 976 n.15 (4th Cir. 1990):
"The primary effect of the Patent Misuse Reform Act is to eliminate the
presumption that use of a patent license to create a tie-in is per se
misuse." geciteerd door White, J. (1997),
§III.A, onder
voetnoot 67; Hanna (1994), p. 416; Paredes
(1994), p. 290; Cohen (1995), §V.A.1; Cass
(1999), p. 19. In 1952 werd 35
U.S.C. §271 door Congress ingevoerd, waarvan subsecties (c) en (d) tie-ins
van 'non-staples' (d.w.z. produkten die een materiëel deel van de uitvinding
betreffen en niet geschikt zijn voor substantiëel zelfstandig gebruik) aan
geoctrooieerde produkten een bescherming bieden tegen beschuldigingen van
'patent misuse', zie Dawson Chemical v. Rohm & Haas, 448
U.S. 176 (1980); vgl. Kobak (1995).
[Noot
203] Zie Lasercomb,
id.; vgl. Paredes (1994), p. 289-297; Hanna
(1994); Davidson & Engish (1995); zie
ook supra voetnoot 31.
[Noot
204] Zie United States v. Loew's, Inc., 371
U.S. 38 (1962), p.
44-51; United States v. Paramount Pictures, Inc., 334
U.S. 131 (1948), p.
156-159, zie p.
159: "We do not suggest that films may not be sold in blocks or groups,
when there is no requirement, express or implied, for the purchase of more than
one film. All we hold to be illegal is a refusal to license one or more
copyrights unless another copyright is accepted." Zie ook p.
156-157: "Block-booking prevents competitors from bidding for single
features on their individual merits." Id., p.
158: "It is said that reward to the author or artist serves to induce
release to the public of the products of his creative genius. But the reward
does not serve its public purpose if it is not related to the quality of the
copyright. Where a high quality film greatly desired is licensed only if an
inferior one is taken, the latter borrows quality from the former and
strengthens its monopoly by drawing on the other. The practice tends to equalize
rather than differentiate the reward for the individual copyrights. Even where
all the films included in the package are of equal quality, the requirements
that all be taken if one is desired increases the market for some. Each stands
not on its own footing but in whole or in part on the appeal which another film
may have. As the District Court said, the result is to add to the monopoly of
the copyright in violation of the principle of the patent cases involving tying
clauses." Deze zienswijze is recentelijk bevestigd door lagere rechtspraak,
zie MCA Television Ltd. v. Public Interest Corporation, 171
F3d 1265 (11th Cir. 1999). In de zaak BMI v. CBS, 441
U.S. 1 (1979), werd geoordeeld dat 'blanket licenses' (een vorm van 'block
booking') géén verboden prijsfixatie vormt indien tevens afzonderlijke
licenties beschikbaar zijn.
[Noot
205] Zie United States v. Loew's, Inc., 371
U.S. 38 (1962), p.
49: "[...][A]ccommodation between the statutorily dispensed monopoly in
the combination of contents in the patented or copyrighted product and the
statutory principles of free competition demands that extension of the patent or
copyright monopoly by the use of tying agreements be strictly confined.";
[Noot
206] Jefferson Parish Hospital Dist. No. 2. v. Hyde ('Jefferson
Parish'), 466
U.S. 2, 104 S.Ct. 1551, 80 L.Ed.2d 2 (1984).
[Noot
207] Eastman Kodak Co. v. Image Tech. Svcs. ('Eastman Kodak'),
504 U.S.
451, 112 S.Ct. 2072 (1992).
[Noot
208] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
19: "the answer to the question whether one or two products are
involved turns not on the functional relationship between them, but rather on
the character of demand for the two items."
[Noot
209] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), holding sub b); Eastman Kodak, 504
U.S. 451 (1992), p.
479; Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 22; Hawker (1998).
[Noot
210] Vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 23; Katz & Shapiro (1999), p.
47: "[...] the Court's test does not appear to track any of the economic
analysis provided above."
[Noot
211] Zie Meese (1999), p. 71 e.v.
[Noot
212] Id., zie ook 'technological tying', infra p. 21 e.v.
[Noot
213] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
13-14; Eastman Kodak, 504
U.S. 451 (1992), p.
462.
[Noot
214] Volgens Meese (1997a), die een
neo-institutionele aanpak bepleit die transactiekosten in de analyse betrekt,
vaak volstrekt ten onrechte.
[Noot
215] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
13-18.
[Noot
216] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
15-18, zie echter ook O'Connor, J., concurring, onder voetnoot
7. In Eastman Kodak, 504
U.S. 451 (1992), werd een auteursrecht expliciet als potentiële bron van
marktmacht genoemd. Zie p.
479, onder voetnoot 29:
"The Court has held many times that power gained through some natural and
legal advantage such as a [...] copyright, [...] can give rise to liability if
'a seller exploits his dominant position in one market to expand his empire into
the next.'" (onder verwijzing naar Times-Picayune Pub. Co. v. United
States, 345
U.S. 594 (1953), p.
611). De richtlijnen van het Department of Justice (DoJ) en de Federal Trade
Commission (FTC) m.b.t. intellectuele eigendomslicenties interpreteren dit wat
genuanceerder: "The Agencies will not presume that a patent, copyright, or
trade secret necessarily confers market power upon its owner." Zie §5.3
van de USDOJ
/ FTC Antitrust Guidelines for the Licensing of Intellectual Property (6 april
1995): "[...] the Agencies will consider both the anticompetitive
effects and the efficiencies attributable to a tie-in. Zie ook §2.1:
"As with other forms of private property, certain types of conduct with
respect to intellectual property may have anticompetitive effects against which
the antitrust laws can and do protect. Intellectual property is thus neither
particularly free from scrutiny under the antitrust laws, nor particularly
suspect under them." Deze beleidsrichtlijnen zijn echter niet bindend voor
de rechterlijke macht en private partijen.
[Noot
217] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
15-16; Eastman Kodak, 504
U.S. 451 (1992), p.
462.
[Noot
218] Vgl. de jurisprudentie genoemd door Leiterman
(1999), p. 164; Meese (1996), p. 116; Meese
(1997a), p. 4, onder voetnoot 73; Meese (1999), p.
80.
[Noot
219] Vgl. Standard Stations, 337
U.S. 293 (1949), p. 306;
Meese (1997a), p. 71.
[Noot
220] Vgl. Meese (1997a), p. 4.
[Noot
221] Vgl. Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
32-47 (O'Connor, J., concurring); Meese (1997a).
Verticale restricties worden meestal aldus beoordeeld of zijn legaal, zie bijv. Continental
T. V., Inc. V. GTE Sylvania Inc., 433
U.S. 36 (1977).
[Noot
222] Vgl. Meese (1999), p. 105-107; Leiterman
(1999), p. 192; Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 1.
[Noot
223] Zie Memorandum
& Order, United States v. Microsoft Corp., No. C.A. 98-1232, 1998 WL
614485 (D. D.C. Sept. 14, 1998), p. 15 e.v., verwijzend naar Telex Corp.
v. IBM, 376 F.Supp. 258, 347 (N.D. Okla. 1973) (IBM's integratie van
aanvullend geheugen en controle-functies in hun CPU vormde geen onrechtmatige
koppelverkoop), rev'd on other grounds, 510 F.2d 894 (10th
Cir. 1975); Response of California, Inc. v. Leasco Response, Inc., 537
F.2d 1307, 1330 (5th Cir. 1976) (strijd met antitrust-wetgeving moet
beperkt blijven tot gevallen waar de technologische factor die hardware aan
software koppelt is ontworpen met als doel koppelverkoop van de produkten i.t.t.
"some technologically beneficial result"); ILC Peripherals Leasing
Corp. v. IBM, 448 F.Supp. 228 (N.D. Cal. 1978) (combinatie van disk drive en
'head / disk assembly'-combinatie was één produkt, en dus geen onrechtmatige
koppelverkoop), aff'd per curiam sub nom., Memorex Corp. v. IBM,
636 F.2d 1188 (9th Cir. 1980); Innovation Data Processing, Inc. v.
IBM, 585 F.Supp. 1470, 1475-1476 (D.N.J. 1984) (integratie van 'dump-restore'-functie
in mainframe operating system vormde in de context van §2 Sherman Act een
"lawful package of technologically interrelated components"). Zie voor
een bespreking van deze jurisprudentie Leiterman (1999),
p. 166-183; Meese (1999), p. 92 e.v.; en de literatuur
genoemd in voetnoot 317, infra.
[Noot
224] Vgl. Memorandum
& Order, US v. Microsoft (14 september 1998) (zie supra voetnoot
223), p. 18.
[Noot
225] Rechter Wald, (concurring in part and dissenting in part) in de
zaak Microsoft II (zie infra voetnoot 343),
op p. 960, verwijzend naar Allen-Myland, Inc. v. International Bus. Machs.
Corp., 33 F.3d 194, 210-216 (3rd Cir. 1994) (computeronderdelen
en installatie); Service
& Training, Inc. v. Data Gen. Corp., 963 F.2d 680, 684 (4th Cir.
1992) (diagnostische software en onderhoud / reparatie); Digidyne Corp. v.
Data Gen. Corp., 734 F.2d 1336, 1339 (9th Cir. 1984) (CPU's en
OS); Data General v. Grumman Systems Support, 36 F.3d 1147, 1178-1181 (1st
Cir. 1994) (id.).
[Noot
226] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), noot
42; vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 23.
[Noot
227] Vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 31: "No case since Jefferson Parish has relied upon this
rationale - except the Court of Appeals in Microsoft II." De oorsprong van
deze redenering is United States v. Jerrold Electronics Corp., 187 F.
Supp. 545, 558-560 (ED Pa. 1960) (bundeling van componenten van
televisie-antennes), aff'd, 365 U.S. 567 (1961) (per curiam), waar
een paradoxale, maar wellicht elegante oplossing werd gevonden voor technische
integratie: zolang een combinatie nieuw is is zij uitgesloten van een tying-claim,
maar na verloop van tijd niet meer: vgl. Lessig's Amicus Brief (supra
voetnoot 115), p. 37.
[Noot
228] Zie bijvoorbeeld Multistate Legal Studies, Inc. v. Harcourt Brace
Jovanovich Legal & Professionals Pubs., Inc., 63
F.3d 1540, 1547 (10th Cir. 1995) (juridische examens: consumenten
moesten de 'multistate bar review workshop' kopen om de 'full-service bar review
course' te krijgen); "a product improvement motivation - at least without
something more, such as demonstrated efficiencies - will not save an otherwise
illegal tying arrangement under section 1 [Sherman Act]." Id., 1551,
n.10. Zie ook de Caldera-zaak (infra voetnoten
364-365 en begeleidende
tekst), p. 1319-1323: "if the evidence shows that a valid, not
insignificant, technological improvement has been achieved by the integration of
two products, then in essence a new product has been created, and a defendant is
insulated from §1 tying liability. [...] Accordingly, the technological
improvements must have demonstrated efficiencies."
[Noot
229] Vgl. Hawker (1998), p. 29; De
Vries (1999), p. 321-322.
[Noot
230] vgl. Microsoft II (zie infra voetnoot
343 en p. 33 e.v.), p. 959 (Wald, J., concurring in part and dissenting
in part).
[Noot
231] Zie Berkey Photo, Inc. v. Eastman Kodak Co., 603 F.2d 263, 287
(2d Cir. 1979); Foremost Pro Color v. Eastman Kodak Co., 703 F.2d 534 (9th
Cir. 1983); vgl. Memorandum
& Order, US v. Microsoft (14 september 1998) (zie supra voetnoot
223), p. 18.
[Noot
232] Pb
C 340/173 (10 november 1997).
[Noot
233] Stb. 1997, 540.
[Noot
234] Een "typisch Europees verschijnsel" volgens Andriessen
& Heertje (1994), p. 361-362.
[Noot
235] Zie HvJEG
12 december 1967, zaak 23/67, Brasserie De Haecht / Wilkin Janssen, Jur.
1967, 512 (Nederlandse uitgave); HvJEG
28 februari 1991, zaak C-234/89, Delimitis / Henninger Bräu, Jur.
1991, I-935, r.o. 14.
[Noot
236] Een onderneming met een machtspositie is in staat zich in belangrijke
mate onafhankelijk van haar concurrenten, haar leveranciers of de eindgebruikers
te gedragen. Zie HvJEG
United Brands / Commissie (supra voetnoot
186); HvJEG
9 november 1983, zaak 322/81, Michelin / Commissie, Jur. 1983, p.
3461; vgl. artikel
1 sub i Mw.
[Noot
237] Zie HvJEG
Michelin / Commissie (supra voetnoot 236),
r.o. 57; HvJEG
16 maart 2000, zaken C-395 en 396/96P, Compagnie Maritime Belge, (n.n.g.);
Europese Commissie, XXVIe
Verslag over het mededingingsbeleid (1996), §59.
[Noot
238] Zie HvJEG
United Brands / Commissie (supra voetnoot
186), r.o. 189.
[Noot
239] Ook een overeekomst om geen verdere licenties te verstrekken aan een
andere onderneming kan een mededingingsbeperking vormen, zie GEA
12 juni 1997, zaak T-504/93, Tiercé Ladbroke SA / Commissie, Jur.
1997, II-0923, r.o. 156-162.
[Noot
240] Zie m.n. HvJEG
5 oktober 1988, zaak 238/87, Volvo / Veng, Jur. 1988, 6211;
en de Magill-zaken
(supra voetnoot 184), r.o. 50; vgl. Temple
Lang (1996), p. 13.
[Noot
241] In het parallelle artikel
24 Mw zijn geen voorbeelden van misbruik opgenomen, maar volgens de Memorie
van Toelichting wordt door dit artikel het zelfde gedrag verboden als door art.
82 EG. Zie Kamerstukken II 1995-1996, 24 707, nr. 3, p. 71.
[Noot
242] Beschikking
92/163/EEC van de Commissie van 24 juli 1991 (IV/31043 - Tetra Pak II), Pb
L 072/1 (18 maart 1992).
[Noot
243] GEA
6 oktober 1994, zaak T-83/91, Tetra Pak International SA v. Commissie van de
Europese Gemeenschappen, No. 2 ('Tetra Pak II'), Jur. 1994,
II-755, r.o. 137, onder verwijzing naar de arresten HvJEG
13 februari 1979, zaak 85/76, Hoffmann-La Roche / Commissie, Jur.
1979, 461, r.o. 89 en 90, waar werd geoordeeld dat praktijken die gericht
zijn op versterking van een machtspositie door niet op prestaties berustende
mededinging mededingingsvervalsend zijn; HvJEG
3 juli 1991, zaak 62/86, AKZO / Commissie, Jur. 1991, I-3359,
r.o. 149; en GEA
1 april 1993, zaak T-65/89, BPB Industries and British Gypsum / Commissie,
Jur. 1993, II-389, r.o. 68.
[Noot
244] HvJEG
14 november 1996, zaak C-333/94P, Tetra Pak II, Jur. 1996, I-5951,
zie r.o. 37.
[Noot
245] Zie HvJEG
31 mei 1979, zaak 22/78, Hugin Kassaregister AB / Commissie, Jur.
1979, 1869, r.o. 7-10; en beschikking
78/68/EEG van de Commissie van 8 december 1976 (IV-29.132 - Hugin / Liptons),
Pb. L 22/23 (27 januari 1978). De vaststelling van een machtspositie
op deze produktmarkt ('aftermarket') in deze casus is vergelijkbaar met
de (beter gemotiveerde) latere Eastman Kodak-zaak in de VS (zie supra
voetnoot 207). Vgl. ook het XXVe
Verslag over het Mededingingsbeleid (1995), 1996, p. 45; Näcke
(1995).
[Noot
246] Zie HvJEG
2 maart 1994, zaak C-53/92P, Hilti / Commissie, Jur. 1994,
I-666; r.o. 5-16; GEA
12 december 1991, zaak T-30/89, Hilti / Commissie, Jur.
1991, II-1439, r.o. 48-78; beschikking
88/138/EEC van de Commissie van 22 december (IV/30.787 en 31.488 - Eurofix-Bauco/Hilti),
Pb. L 65/19 (11 maart 1988), punt 57.
[Noot
247] Zie GEA
Tetra Pak II (zie supra voetnoot 243),
r.o. 138.
[Noot
248] Vgl. García & Georgantzís
(1999), die vier soorten "abusive transfer of markt power"
onderscheiden; naast deze vormen van produktbinding noemen zij ook
discriminatoire praktijken in horizontaal verwante markten (vgl. beschikking
94/210/EC van de Commissie van 29 maart 1994 (IV/33.941 - HOV SVZ/MCN), Pb.
L104/34 (23 april 1994) (misbruik machtspositie op de markt voor vervoer van
containers per spoor door DB door prijsdiscriminatie op de markt voor vervoer
van containers over de weg), en overig misbruik in upstream markten om
rivalen in downstream (horizontaal verwante) markten te beïnvloeden,
zoals leveringsweigering en de essential facilities-doctrine.
[Noot
249] Vgl. beschikking van de Europese Commissie 15 juni 1991 (IV/33.133-C - Solvay),
Pb. L152/21, nr. 51 (speciale kortingen bij simultane koop van twee
soorten soda); beschikking
(89/22/EEG) van de Europese Commissie, 5 december 1998 (IV/31.900, BPB
Industries PLC), Pb. L10/50 (13 januari 1989).
[Noot
250] Vgl. beschikking
van de Commissie, Eurofix-Bauco/Hilti (zie supra voetnoot
246).
[Noot
251] Vgl. beschikking
(88/518/EEG) van de Europese Commissie, 18 juli 1988 (Napier Brown / British
Sugar), Pb. L284/41 (19 oktober 1988), punt 71 (koppelverkoop van
suiker aan transport naar lokatie van koper vormt misbruik van machtspositie op
de markt voor suiker).
[Noot
252] HvJEG
3 oktober 1985, Centre Belge d'Études de Marches - Télé-Marketing SA /
Compagnie Luxembourgeoise de Télédiffusion SA & Information Publicité
Benelux SA. ("Télémarketing"; "CBEM")
(zaak 311/84), Jur. 1985, 3261, r.o. 25-27 (nadruk toegevoegd - SMvG;
CLT weigerde reclamespots waarbij een begeleidend telefoonnummer werd afgebeeld,
indien dat nummer niet tot haar eigen concern behoorde). Vgl. ook HvJEG
20 maart 1985, zaak 41/83 (Italië / Commissie), Jur. EG 1985, p.
873; HvJEG
13 december 1991, zaak C-18/88, RTT / GB-Inno-BM, Jur. 1991,
I-5941, r.o. 18.
[Noot
253] HvJEG
6 maart 1974, gev. zaken 6 & 7/73R, Instituto Chemioterapico Italiano SpA
& Commercial Solvents Corp. / Commissie van de Europese Gemeenschappen
('Commercial Solvents'), Jur. 1974, 223.
[Noot
254] Dit volgt uit artikel 81 lid 1 EG zelf: "[...] welke de handel
tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden [...]". Deze formulering is
bedoeld als afbakening van competentie tussen de instellingen van de Gemeenschap
t.o.v. de Lid-Staten.
[Noot
255] Zie bijvoorbeeld HvJEG
10 december 1991, zaak C-179/90, Merci Convenzionali Porto di Genova, Jur.
1991, I-5889, r.o. 15, waar een mededingingsbeperking in één enkele
belangrijke haven al geacht werd een intracommunautair effect te hebben.
[Noot
256] Zie de 'Bagatellen-bekendmaking', bekendmaking van de Commissie van 3
december 1986 inzake overeenkomsten van geringe betekenis die niet onder artikel
85, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de EEG vallen, Pb. C
231/12; vervangen door de Notice
on agreements of minor importance which do not fall under Article 85(1) of the
Treaty establishing the European Community, OJ C 372/13 (9 december 1997).
Dit zijn echter beleidsregels, en zijn derhalve niet bindend voor de rechter.
[Noot
257] Beperkingen van de mededinging ex art. 81 lid 1 kunnen volgens
lid 3 toch worden toegestaan indien zij "[1] bijdragen tot verbetering van
de productie of van de verdeling der producten of tot verbetering van de
technische of economische vooruitgang, mits [2] een billijk aandeel in de
daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt, zonder nochtans
aan de betrokken ondernemingen [3] a) beperkingen op te leggen welke voor het
bereiken van deze doelstellingen niet onmisbaar zijn," of [4] "b) de
mogelijkheid te geven, voor een wezenlijk deel van de betrokken producten de
mededinging uit te schakelen." Deze voorwaarden moeten uiteraard objectief
worden bepaald.
[Noot
258] Zie m.n. Vo.
17/62 en 19/65,
zie voor een overzicht < http://europa.eu.int/comm/competition/antitrust/legislation/entente3_en.html >.
[Noot
259] Een verticale overeenkomst is een overeenkomst die gesloten wordt
tussen twee of meer ondernemingen die met betrekking tot de contractsgoederen in
verschillende fasen van dezelfde productie- of distributiekolom actief zijn. De
overeenkomst heeft betrekking op de voorwaarden waartegen de betrokken producten
of diensten kunnen worden gekocht, verkocht of doorverkocht. Zie bijvoorbeeld de
brochure van de NMa Nieuw
beleid inzake verticale overeenkomsten, p. 3.
[Noot
260] Zie de 'zwarte lijst' in art. 3 lid 4 van Vo. 2349/89 betreffende
octrooilicentie-overeenkomsten: "the licensee is charged royalties on
products which are not entirely or partially patented or manufactured by means
of a patented process" en lid 9: "the licensee is induced at the time
the agreement is entered into to accept further licenses which he does not want
or to agree to use patents, products or services which he does not want, unless
such patents, products or services are necessary for a technically satisfactory
exploitation of the licensed invention." Zie ook art. 2.1: niet
onverenigbaar met art. 8[1] lid 1 is "(1) an obligation on the licensee to
procure goods or services from the licensor, [...] insofar as such products or
services are necessary for a technically satisfactory exploitation of the
licensed invention", en "(9) an obligation on the licensee to observe
specifications concerning the minimum quality of the licensed product, provided
that such specifications are necessary for a technically satisfactory
exploitation of the licensed invention, and to allow the licensor to carry out
related checks".
[Noot
261] Verordening
(EG) nr. 240/96 van de Commissie van 31 januari 1996 inzake de toepassing van
artikel 85 lid 3 van het Verdrag op groepen overeenkomsten betreffende
technologieoverdracht, Pb L 31/2 (9 februari 1996) Zie ook het XXVIe
Verslag over het mededingingsbeleid (1996), §27-29.
[Noot
262] Zie XXVIe
Verslag over het mededingingsbeleid (1996), §29.
[Noot
263] Zie Vo.
240/96 (supra voetnoot 261), art. 2 lid 1,
aanhef j° sub 5):
"1. Toepassing van artikel
1 wordt met name niet belet door de volgende bedingen, die in het algemeen niet
mededingingsbeperkend zijn:" [...] "(5) de verplichting voor de
licentienemer om met betrekking tot het produkt onder licentie
minimumkwaliteitsspecificaties, met inbegrip van technische specificaties, na te
leven of om goederen of diensten bij de licentiegever of bij een door deze
aangewezen onderneming te betrekken, in zoverre de kwaliteitsspecificaties, die
produkten of die diensten nodig zijn voor:
a) een in technisch opzicht
correcte exploitatie van de in licentie gegeven technologie,
of
b) de waarborg dat de produktie van de licentienemer in overeenstemming is met
de minimumkwaliteitsspecificaties welke voor de licentiegever en de andere
licentienemers gelden,
en de licentiegever toe te
staan dienaangaande verificaties te verrichten."
[Noot
264] Zie beschikking
79/86/EEG van de Commissie van 10 januari 1979 (IV/C-29.290 - Vaessen / Moris),
Pb. L19/32 (26 januari 1979), punt 15; HvJEG
25 februari 1986, zaak 193/83, Windsurfing International / Commissie, Jur.
1986, 611, r.o. 54-59; beschikking
83/400/EEG van de Commissie van 11 juli 1983 (IV/29.395 - Windsurfing
International), Pb. L 229/1 (20/08/1983) (verplichting voor
licentienemers om slechts te leveren in combinatie met door de licentiegever
goedgekeurde borden); beschikking
van de Commissie, Eurofix-Bauco/Hilti (zie supra voetnoot
246), punten 87-96; vgl. Govaere (1996), p.
122-123, 125 en 132-133.
[Noot
265] Zie HvJEG
Windsurfing (supra voetnoot 264), r.o.
45; vgl. Govaere (1996), p. 123-125.
[Noot
266] Zie supra voetnoot 202 en begeleidende
tekst.
[Noot
267] Zie supra voetnoot 257 en beschikking
van de Commissie - Vaessen / Moris (zie supra voetnoot
264), punt 23.
[Noot
268] Zie verordening
(EG) nr. 2790/1999 van de Commissie van 22 december 1999 betreffende de
toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen verticale
overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen, Pb L
336/21 (29 december 1999) (ofwel de Block Exemption Regulation (BER)).
[Noot
269] Zie Groenboek
betreffende verticale afspraken in het concurrentiebeleid van de Europese Unie,
COM(96)721 def. voor de voorafgaande evalutie van het 'oude' beleid. Zie
over koppelverkoop in de context van Vo. 1983/83 m.b.t. exclusieve distributie
§146: "Clausules inzake koppelverkoop worden niet als onverenigbaar met
artikel [81], lid 3, beschouwd." Id., §147: "[...] clausules
die de alleenverkoper ertoe verplichten [...] volledige assortimenten van
de contractprodukten in te kopen [...] worden in beginsel niet beschouwd als
beperkingen die onder toepassing van artikel [81], lid 1, vallen. Ze mogen
echter niet "zodanig worden geformuleerd of toegepast dat zij het karakter
van ongeoorloofde concurrentiebeperkingen krijgen"; zie ook id.,
§149 over Vo. 1984/83 m.b.t exclusieve afname (overeenkomsten waarbij de
wederverkoper zich ertoe verbindt zijn totale behoefte aan contractprodukten van
de wederpartij te betrekken): "Uit de beschikkingenpraktijk van de
Commissie volgt dat, wanneer een overeenkomst een merkbare ongunstige invloed op
de concurrentie in het handelsverkeer tussen Lid-Staten heeft, een daarin
opgenomen clausule inzake koppelverkoop over het algemeen niet voor een
individuele vrijstelling in aanmerking kan komen."
[Noot
270] Zie Richtsnoeren
inzake verticale beperkingen (supra voetnoot
172), §215-224 (vgl. ook §138-160 over merkexclusiviteit).
[Noot
271] Id., §218. Ook lijkt de Commissie onder die voorwaarden een franchising-overeenkomst
goed te keuren die o.m. koppelverkoop van een machine om snoepgoed te kleuren
aan ongekleurde snoepgoed en de benodigde kleurstoffen inhoudt (id.,
§201). Dat dit niet in tegenspraak is met de Hilti-uitspraak (zie supra
voetnoot 246) kan wellicht verklaard worden door het feit dat compatibiliteit
tussen de machine en de complementen waarschijnlijk eenvoudig te bereiken is
door derden, en er dus geen sprake is van 'verticale dominantie'.
[Noot
272] Id., §216; vgl. Advies
van de d-g NMa aan de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat (nr. 1391, 3
september 1999), Vergunningverlening Universal Mobile Telecommunications
System (UMTS) , §25: "Alhoewel de verschillende diensten op
zichzelf genomen niet onderling substitueerbaar zijn, vormen ze samen
waarschijnlijk toch één productmarkt, omdat aanbieders deze diensten naar
verwachting als pakket zullen aanbieden."
[Noot
273] Id., §217. De Engelstalige versie hanteert de term
"quantity-forcing" voor "afnamequotering", hetgeen beter
illustreert dat hierbij dwang wordt verondersteld (vgl. supra voetnoten
214-215 en begeleidende
tekst).
[Noot
274] Zie Mededeling
van de Commissie betreffende de toepassing van de communautaire
mededingingsregels op verticale afspraken (Vervolg op het Groenboek verticale
afspraken), p. 17-18. Koppelverkoop werd hier "enigzins een geval
apart" genoemd.
[Noot
275] Id., p. 22-23.
[Noot
276] Het beschermen van de reputatie van ingewikkelde apparatuur door het
gecombineerd gebruik met compatibele (niet herbruikbare) artikelen te
'verzekeren' middels koppelverkoop is reeds expliciet afgewezen als
rechtvaardiging voor koppelverkoop in GEA
Tetra Pak II (zie supra voetnoot 243),
r.o. 138-141; en HvJEG
Tetra Pak II (zie supra voetnoot 244), r.o. 36; beschikking
van de Commissie, Eurofix-Bauco/Hilti (zie supra voetnoot
246), punten 87-96, 90: "Een onderneming die met veiligheidsproblemen
te maken krijgt, mag niet haar toevlucht nemen tot gedrag dat een misbruik in de
zin van artikel 86 oplevert; zij zou veeleer andere, geoorloofde en normaal
doeltreffendere middelen moeten zien te vinden om die problemen te
verhelpen." Zie voor de VS bijv. IBM v US, 298
U.S. 131 (1936), p.
138-140; International Salt, 332
U.S. 392 (1947), p.
397-398. Zie echter ook infra voetnoot 277.
[Noot
277] Anders: Meese (1996), p. 117-122, 149-151; Meese
(1997a), p. 71-86; Meese (1999), p. 74-75, 93
(benadrukt het belang van 'prikkels').
[Noot
278] Door het aanbrengen van merken heeft iedere producent een sterke
prikkel om voor al 'zijn' elementen een hoge kwaliteit na te streven, ook in
interactie, en heeft de consument altijd de mogelijkheid om een systeem
te kopen dat geheel bestaat uit elementen van één merk.
[Noot
279] Zie HvJEG
16 december 1975, gev. zaken 40 t/m 48, 50, 54 t/m 56, 11, 113 en 114-73, Suiker
Unie e. a. / Commissie, Jur. 1975, 1663, r.o. 517-528; HvJEG
13 februari 1979, zaak 85/76, Hoffmann-La Roche / Commissie, Jur.
1979, 461, r.o. 89-101; waar een onderscheid wordt gemaakt tussen
'getrouwheidskortingen', d.w.z. kortingen met een loyaliteitselement die ertoe
strekken de toegang van concurrenten tot klanten te verhinderen door deze aan de
betrokken dominante onderneming te binden, en (echte) 'volumekortingen', die
uitsluitend in verhouding staan tot het volume van de afname en gerechtvaardigd
zijn gezien de daaruit voortvloeiende kostenvoordelen. Wat wél een probleem
vormt is de vraag of 'alternatieve kosten' mogen worden berekend bij
ontbundeling, vgl. supra voetnoot 145.
[Noot
280] HvJEG
13 juli 1989, zaak 395/87, Tournier-SACEM, Jur. 1989, 2521;
tevens gepubliceerd in TVVS 1990-10, p. 266 m.nt. MRM; Informatierecht/AMI
1991, p. 141; NJ 1991, 642; AA 1992, p. 376 e.v. m.nt. HCJ.
[Noot
281] Dit geschiedde door 'blanket licensing', een soort 'alles of
niets'-licenties: indien een licentie wordt overeengekomen mag alle muziek (het
'wereldreperoire') ten gehore brengen, niet slechts een deel daarvan, zoals de
discotheekhouders graag wilden. De mogelijkheid om voor ieder individueel werk
een licentie af te sluiten is normaal echter wel beschikbaar. Om deze reden is
dit in beginsel niet in strijd met het verbod van koppelverkoop (vgl. voor de VS
de zaken genoemd in voetnoot 204, supra, zie m.n. BMI v. CBS, 441
U.S. 1 (1979)
[Noot
282] Zie HvJEG
Tournier-SACEM (supra voetnoot 280),
r.o. 7 sub d (vierde prejudiciele vraag) en r.o. 27-33 en 45 (m.n. r.o.
31 en 33).
[Noot
283] Zie Dommering et al. (1999)
voor een uitgebreide bespreking van het telecommunicatierecht.
[Noot
284] Geïmplementeerd in 47
U.S.C., zie m.n. §251
over interconnectie. Vgl. Economides (1998b), p.
3; Economides (1999b), p. 9: "[The 1996 Act]
mandates interconnection of telecommunications networks, unbundling,
non-discrimination, and cost-based pricing of leased parts of the network, so
that competitors can enter easily and compete component by component and service
by service." Vgl. ook Moglen (1997), §3.C, die
de Telecommunications Act 1996 beschrijft als "[d]eregulating the market
for eyeballs, allowing components of the telecommunications industry access to
one another's core businesses for the presentation of consumers to advertisers
[...]".
[Noot
285] Dit is een lagere drempel dan het algemene mededingingsrecht hanteert,
waar ook asymmetrische verplichtingen gelden, maar dan afhankelijk van een
zwaardere vorm van marktmacht. Het criterium voor de verzwaarde
ONP-verplichtingen is 'Aanmerkelijke Macht op de Markt' (AMM), wat in zijn
huidige vorm het midden houdt tussen een machtspositie en een
merkbaarheidsvereiste door de marktaandeeldrempel van in beginsel 25% op vooraf
gedefiniëerde produktmarkten, zie art. 4 lid 3 van richtlijn 97/33/EG,
en art. 6.4 lid 3 Tw.
[Noot
286] Zie art. 3 lid 1, art. 5, en Bijlage II, §2 van de
ONP-kaderrichtlijn (90/387/EG),
gewijzigd door (97/51/EG).
[Noot
287] Vgl. de definitie van "interconnectie" in art. 2.1.a) van de
Interconnectierichtlijn (97/33/EG):
"het fysiek en logisch verbinden [...]."
[Noot
288] Kort gezegd: veel maal weinig = weinig maal veel; zie Varian
(1999), p. 7-8. Weigering van koppeling kan volgens hem dan verklaard worden
doordat bij een overname van het ene netwerk door het andere het voordeel dubbel
zo groot is dan bij een koppeling alleen.
[Noot
289] Vgl. Picker (1999), p. 8-10, over de
"bastardized version of the Coase Theorem."
[Noot
290] Vgl. Dommering (1992), p. 6: "The
competetiveness of telecommunications and information services is causing what
has been labelled as the 'unbundling of services'. 'Unbundling' means that
services that used to be offered in packages to the consumer are separated
(unbundled)." Er kan echter wel wat worden afgedongen op de hier
veronderstelde causale relatie, het werkt immers ook andersom: verplichte
ontbundeling maakt de markt competitiever - maar alleen in bepaalde
omstandigheden, want bundeling kan immers óók procompetitief zijn.
[Noot
291] De 'objectieve' bepaling van de kostprijzen per element is echter vaak
makkelijker gezegd dan gedaan, en kan snel op een administratieve nachtmerrie
met trekjes van een planeconomie uitlopen.
[Noot
292] Zie de 'richtlijn nummerportabiliteit' (richtlijn 98/61/EG
van het Europees Parlement en de Raad van 24 september 1998 tot wijziging van
richtlijn 97/33/EG
wat betreft nummerportabiliteit tussen exploitanten en carriervoorkeuze, PbEG
1998 L 268/37 (3 oktober 1998).
[Noot
293] Ontbundeling van de 'local loop' kan bijvoorbeeld worden opgelegd als
voorwaarde voor toestemming tot concentratie, vgl. Monti
(2000a) over Telia
/ Telenor. Zie ook Proposal
for a Regulation of the European Parliament and of the Council on unbundled
access to the local loop (12 juli 2000), COM(2000)394; en de
informele geconsolideerde tekst na amendering door het Europese Parlement.
[Noot
294] Artikel 7, lid 4, van richtlijn 97/33/EG
luidt: "Interconnectieprijzen worden in overeenstemming met het
Gemeenschapsrecht voldoende uitgesplitst, zodat van de aanvrager niet wordt
verlangd te betalen voor wat niet strikt verband houdt met de gevraagde
dienst."
[Noot
295] Zie de bekendmaking betreffende de toepassing van de
mededingingsregels op overeenkomsten inzake toegang tot de
telecommunicatiesector (98/C 265/02), §103; resp. de vrijwel identieke
tekst (variaties zijn tussen haakjes geplaatst) van de Mededeling van de
Commissie betreffende de toepassing van de mededingingsregels op overeenkomsten
inzake toegang tot de telecommunicatiesector - kader, relevante markten en
beginselen (97/C 76/06), §90; tevens geciteerd in het Advies van de NMa en
de OPTA Rapportage
Internetuitkoppeling, p. 21.
[Noot
296] De NMa en OPTA lijken ook deze mening te zijn toegedaan, zie supra
voetnoot 107.
[Noot
297] Vgl. Meese (1997a), p. 12-21.
[Noot
298] Op 18 mei 1998 dienden de federale Department of Justice een aanklacht
in betreffende de federale wetten, gezamenlijk met een onafhankelijke, maar
inhoudelijk supplementaire, aanklacht betreffende de respectievelijke analoge
statelijke mededingingsregels van 20 staten plus het District of Columbia (zie
voor de klacht van het DoJ < http://www.usdoj.gov/atr/cases/f1700/1763.htm >,
en voor de klacht van de Staten < http://www.naag.org/features/microsoft/court.cfm >).
De zaken werden - op verzoek van MS, zie Motion
of Defendant Microsoft Corporation to Consolidate (21 mei 1998) - vanaf
het begin gezamenlijk behandeld, zie Order
(22 mei 1998). South-Carolina haakte af op 17 november 1998, omdat zij
vond dat er genoeg mededinging in de 'Internet-markt' was, zie de verklaring van
Attorney General Colson d.d. 7 december: < http://techlawjournal.com/courts/dojvmsft2/81207.htm >.
De andere 19 betrokken staten zijn Californië, Connecticut, Florida, Illinois,
Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maryland, Massachusetts, Michigan, Minnesota,
North Carolina, New Mexico, New York, Ohio, Utah, West Virginia en Wisconsin
(zie ook infra voetnoot 424).
[Noot
299] Zie de verklaring van Chief Judge Richard A. Posner (1 april 2000),
< http://www.zdnet.com/zdnn/stories/news/0,4586,2504414,00.html >.
[Noot
300] Vgl. rechter Stanley Sporkin, 159 F.R.D. 322-323 (zie infra voetnoot
324); de citaten uit de verklaring van prof. Kenneth J. Arrow in Microsoft
I (zie infra voetnoot 321), 56 F.3d 1448, op
p. 1452; rechter Stephen Williams in Microsoft II (zie infra voetnoot
343), p. 939; rechter Penfield Jackson schreef bijvoorbeeld "A positive
network effect is a phenomenon by which the attractiveness of a product
increases with the number of people using it. The fact that there is a multitude
of people using Windows makes the product more attractive to consumers."
United States v. Microsoft, Findings of Fact (zie infra
voetnoot 381), ¶39. Vgl. Lopetka
& Page (1995a), p. 320-321; Lemley &
McGowan (1998a), p. 33.
[Noot
301] Vgl. Katz & Shapiro (1999), p. 2.
[Noot
302] Katz & Shapiro (1999), p. 106,
voetnoot 17, noemen "learning by doing [...] a close cousin of network
effects, and another type of dynamic increasing returns to scale."
[Noot
303] De kosten van het omzetten van programma's naar een ander OS (het zgn.
'porteren') zijn namelijk vaak erg hoog.
[Noot
304] Vgl. Zittrain (1999), p. 2-3; Lemley
& McGowan (1998b), p. 2.
[Noot
305] Zie Reidenberg (1998).
[Noot
306] Zie Priest (2000) in zijn polemiek met Lessig
(2000c, 2000g).
[Noot
307] Dat gebeurde wél in de Caldera-zaak, zie infra voetnoten
364-365 en begeleidende
tekst.
[Noot
308] Zie United States v. Microsoft, Conclusions of Law
(zie infra voetnoot 382), p. 32.
[Noot
309] Vgl. Watson (1998), zie met name ¶65.
[Noot
310] Vgl. Zittrain (1999), p. 6: "claims of
predatory pricing may ring somewhat hollow when the marginal cost of a unit of
software really does converge to zero no matter who the producer." Zie ook Watson
(1998), ¶49; Evans & Schmalensee (2000),
p. 5-6.
[Noot
311] Zie Areeda & Turner (1987); Vgl. Watson
(1998), ¶11; Cargill, Inc. v. Monfort of Colorado, Inc., 479
U.S. 104 (1986); Matsushita Electric Industrial Co. v. Zenith Radio Corp.,
475 U.S. 574
(1986); Brooke Group Ltd. v. Brown & Williamson Tobacco Corp., 509
U.S. 209 (1993), p.
210: bewezen moet ten eerste worden dat de prijzen lager zijn dan een
"appropriate measure of its rival's costs" en ten tweede dat er een
"reasonable prospect of recouping its investment in below-cost prices"
bestaat.
[Noot
312] HvJEG
AKZO (zie supra voetnoot 243); zie r.o.
71-72. In GEA
Tetra Pak II (zie supra voetnoot 243)
werd ook beslist dat het weliswaar aanvaardbaar kan zijn dat een onderneming met
een machtspositie onder bepaalde omstandigheden met verlies verkoopt, doch dat
dit kennelijk niet het geval kan zijn wanneer deze verkopen zijn gericht op
uitschakeling, en dat dit laatste bij negatieve (semi-)brutomarges mag worden
verondersteld (zie r.o. 147-148).
[Noot
313] Zie Temple Lang (1996), p. 8, en voetnoot
85 op p. 60-61. Ook de door hem voorgestelde alternatieve test is echter, zoals
hij zelf schrijft, onbruikbaar in "start up situations".
[Noot
314] Vgl. Langlois (1998), p. 16: "The more
uncertain the world, the harder to tell predation from dynamic
competition."
[Noot
315] Vgl. Katz & Shapiro (1994), p. 107.
[Noot
316] Vgl. Cargill, Inc. v. Montfort of Colo., Inc., 479
U.S. 104 (1986), p.
116: "[i]t is in the interest of competition to permit dominant firms
to engage in vigorous competition, including price competition."
[Noot
317] Ordover & Willig (1981), p. 9-10;
zie voor literatuur over 'predatory innovation' (ook wel aangeduid met 'predatory
systems rivalry' en 'technological tie-in') en een discussie over de
Ordover-Willig-test tevens m.n. Sidak (1983); Ordover,
Sykes & Willig (1983).
[Noot
318] Zie Baumol et al. (1982).
[Noot
319] Zie Coase (1972); vgl. Economides
(1999a).
[Noot
320] Vgl. de bronnen genoemd in voetnoot 103, supra.
[Noot
321] Zie United
States v. Microsoft Corp., 56 F.3d 1448 (D.D.C. 1995), Nos. 95-5037 &
95-5039, Appeals from the United States District Court for the District of
Columbia (No. 94cv01564), hierna 'Microsoft I'. Zie ook Lopetka
& Page (1995a); Hanna (1994), p. 438-441; Goldman
(1994). De Senatoren Orrin
Hatch (R-Utah, tevens voorzitter van het Judiciary Committee van de Senaat)
en Howard Metzenbaum (D-Ohio) hadden daar in een brief om verzocht. Zie ook Economides
(2000d), p. 4 over de positie van Hatch t.o.v. Microsoft.
[Noot
322] D.D.C. (July 15, 1994), Civil Action No. 94-1564 (Stanley Sporkin, J.),
United States v. Microsoft Corp., DoJ
Complaint, en Final
Judgement (waarin de consent decree, tevens gepubliceerd in 59 Fed.
Reg. 42,845 (1994), is vervat), rev'd, 56 F.3d 1448 (D.C. Cir. 1995)
('Microsoft I', supra voetnoot 321).
[Noot
323] Zie Baseman, Warren-Boulton
& Woroch (1995a) voor een uitgebreide bespreking van deze problematiek.
Deze praktijk kwam er op neer dat producenten van PC's een royalty betaalden
voor iedere processor (CPU) die zij verkochten, of zij nu Windows op een
PC-systeem installeerden of niet. Het resultaat was dat zij óók een royalty
aan MS moesten betalen wanneer zij een concurrerend OS (zoals PC-DOS of DR-DOS)
verkochten, zodat hun prikkels om dat te doen zeer sterk beperkt werden, en
t.o.v. de consument 'gedwongen' werden tot koppelverkoop van hun hardware aan
MS's complementaire software. Een mogelijke rechtvaardiging hiervoor wegens
vermindering van fraude door PC-fabrikanten of piraterij door gebruikers wordt
door Baseman, Warren-Boulton &
Woroch (1995a) verworpen op grond van de stelling dat minder restrictieve
bepalingen in dit opzicht hetzelfde effect (zonder verdere anticompetitieve
effecten) zouden bereiken. Vgl. ook Hanna (1994), p.
429, onder voetnoot 173.
[Noot
324] Zie Microsoft I (supra voetnoot 321),
p. 7, en voetnoot 2;
zie ook United
States v. Microsoft Corp., 159 F.R.D. 318, 334 (D.D.C. 1995) (Stanley
Sporkin, J.) ('Memorandum Opinion'), rev'd, 56 F.3d 1448 (D.C.
Cir. 1995) ('Microsoft I', supra voetnoot 321).
[Noot
325] Dit wordt ook wel aangeduid met "fear, uncertainty, and
doubt" ('FUD'). Hier is een interessant raakvlak met het reclamerecht en
het gemene 'oneerlijke mededingingsrecht' (onrechtmatige daad ex art.
6:162 e.v. BW, zie in casu met name art. 6:167 BW) m.b.t. onrechtmatige
uitlatingen zichtbaar.
[Noot
326] Zie Final Judgement (supra noot 322), §II(1):
"'Covered Product(s)' means the binary code of (i) MS-DOS 6.22, (ii)
Microsoft Windows 3.11, (iii) Windows for Workgroups 3.11, (iv) predecessor
versions of the aforementioned products, (v) the product currently code-named
'Chicago', and (vi) successor versions of or products marketed as replacements
for the aforementioned products, whether or not such successor versions
or replacement products could also be characterized as successor versions
or replacement products of other Microsoft Operating System Software
products that are made available (a) as stand-alone products to OEMs
pursuant to License Agreements, or (b) as unbundled products that perform
Operating System Software functions now embodied in the products listed
in subsections (i) through (v). The term 'Covered Products' shall
not include 'Customized' versions of the aforementioned products developed
by Microsoft; nor shall it apply to Windows NT Workstation and its
successor versions, or Windows NT Advanced Server."
[Noot
327] Zie Final Judgement (supra voetnoot
322), §II(14): "Operating System Software" means any set of
instructions, codes, and ancillary information that controls the operation of a
Personal Computer System and manages the interaction between the computer's
memory and attached devices such as keyboards, display screens, disk drives, and
printers.
[Noot
328] Vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), voetnoot 8: "[...]the European law context, within which the
decree was drafted [...]."
[Noot
329] Zie Memorandum Opinion (14 februari 1995), voetnoot
6; Bulletin of the European Union, 1994, vol. 7/8, p. 130; persbericht
van de EC IP/94/653 (17 juli 1994); Memorandum and Order (11 december
1997), Civil Action 94-1564 (TPJ), voetnoot
6; Microsoft II (zie infra voetnoot 343),
p. 939 en 945-946; vgl. ook Temple Lang (1996), p.
23; Hawker (1998), p. 6.
[Noot
330] Zie de Antitrust Procedures and Penalties Act (Tunney Act), 15
U.S.C. §16(e) (Supp. 1994).
[Noot
331] Zie Order
re Motion to Approve the Consent Decree en Memorandum Opinion
(zie supra voetnoot 324) d.d. 14 februari 1995, United
States v. Microsoft Corp., (Sporkin, J.) Civil Action No. 94-1564 (D.D.C.
1995), 159 F.R.D. 318, rev'd, 56 F.3d 1448 (D.C. Cir. 1995). Zie ook Lopetka
& Page (1995a), p. 320; Lemley &
McGowan (1998a), p. 33.
[Noot
332] De gangbare definitie van de informatie-strategie die bekend staat als
de mushroom-treatment luidt "keep 'em in the dark, and feed 'em
shit." Rechter Stanley Sporkin verwoordde het in zijn vonnis uiteraard iets
beschaafder: "'Tunney Act courts' are not mushrooms to be placed in a dark
corner and sprinkled with fertilizer." Zie Memorandum Opinion (supra
voetnoot 324), p. 32.
[Noot
333] Dit was ook de mening van de anonieme 'Computer Industry Parties' die
door Gary Reback als amici curiae werden vertegenwoordigd, waarvan in
brede kring wordt aangenomen dat dit sommige van MS's concurrenten waren, zie
ook Economides (2000d), p. 4; < http://www.eff.org/pub/Legal/Cases/us_v_microsoft_amici.brief >.
[Noot
334] Microsoft I (zie supra voetnoot 321).
[Noot
335] Id., p. 19: "Appellants contend that the judge did not
simply make the proper inquiry into whether the decree was appropriate to the
complaint, but instead asked whether the complaint itself was adequate"; id.,
p. 24-25: "The district court was troubled that if its review were limited
to the market and practices within that market against which the complaint was
directed, the government could, by narrow drafting, artificially limit the
court's review under the Tunney Act. See Opinion, 159 F.R.D. at 332. We
think, with all due respect, that the district court put the cart before the
horse. The court's authority to review the decree depends entirely on the
government's exercising its prosecutorial discretion by bringing a case in the
first place." Zie ook id., p. 33: "As we have made
clear, it was error for the judge to inquire into allegations outside the
complaint."
[Noot
336] Id., p. 32.
[Noot
337] Id., p. 33-34: "[...] a review of the transcripts in this
case makes it patently obvious that the reason for the judge's broad-ranging
inquiries was his acceptance of the accusations in the book Hard Drive
[Bedoeld wordt: James Wallace & Jim Erickson, Hard Drive: Bill Gates and
the Making of the Microsoft Empire (1992) - SMvG].The district judge's
reliance on that book contaminated the entire Tunney Act review. Perhaps the
most serious example was the district judge's insistence on dwelling on the
book's charges regarding 'vaporware.' After reviewing the transcripts and the
district judge's opinion, an objective observer is left with the overall
impression that the district judge had formed an opinion about Microsoft's
practices based on Hard Drive, and therefore was unwilling to accept a
consent decree that did not address 'vaporware' (as well as various other
allegations made in the book)."
[Noot
338] United States v. Microsoft, 1995-2 Trade Cas. ¶ 71,096 (D.D.C.
1995), Final Judgement, Civil Action 94-1564 (1994).
[Noot
339] Zie Petition
by the United States to Show Cause Why Respondent Microsoft Corporation Should
Not be Found in Civil Contempt (20 oktober 1997), en Memorandum
of the United States in Support of Petition for an Order to Show Cause why
Respondent Microsoft Corporation Should Not be Found in Civil Contempt (20
oktober 1997).
[Noot
340] Zie Microsoft II (infra voetnoot 343),
p. 940-941; Meese (1999), p. 66.
[Noot
341] Zie Memorandum
and Order (11 december 1997), Civil Action 94-1564 (TPJ).
[Noot
342] Zie Stipulation
and Order (21 januari 1998), Supplemental to Civil Action 94-1564 (TPJ).
[Noot
343] Zie United
States v. Microsoft Corp., 147 F.3d 935 (D.C. Cir. 1998), hierna 'Microsoft
II'.
[Noot
344] Zie Federal
Rules of Civil Procedure §65(a)(1). Dit geldt m.n. voor de criteria
onherstelbare tussentijdse schade en gevolgen voor het publiek belang, die als
tegenwicht dienen voor de onzekerheid die bij gemis aan een bevestigend
eindoordeel immers altijd bestaat door een voorlopig oordeel. Id. (zie Microsoft
II, supra voetnoot 343), 943-944.
[Noot
345] Id., p. 945-953.
[Noot
346] Id., p. 955.
[Noot
347] Id., p. 950, onder voetnoot 14: "The antitrust question is
of course distinct. The parties agree that the consent decree does not bar a
challenge under the Sherman Act."
[Noot
348] Id., p. 946, p. 948, en p. 950: "We believe this
understanding is consistent with tying law."
[Noot
349] De betwiste bepaling was voor het onderzoek in de VS immers van
ondergeschikt belang, maar vormde voor de undertaking met de EC de kern
van de zaak (zie supra voetnoot 329). Dit ontslaat
de Amerikaanse autoriteiten echter geenszins van hun eigen verantwoordelijkheid.
[Noot
350] De aanname dat Windows 95 een 'geïntegreerd product' is (zie Microsoft
II, supra voetnoot 343, op p. 949:
"Windows 95 is integrated in the sense that the two functionalities - DOS
and graphical interface - do not exist separately: the code that is required to
produce one also produces the other") was enkel gebaseerd op de tekst van
de consent decree, die zelf op geen enkele wijze op feitenmateriaal
gebaseerd was (Windows 95 werd immers pas in augustus 1995 op de markt
gebracht), en lijkt feitelijk onjuist te zijn. De 'integratie' tussen Windows
(4.0) en DOS (7.0) werd in de Caldera-zaak (zie infra voetnoten
364-365 en begeleidende
tekst) immers in eerste instantie overtuigend betwist; zie ook Caldera
Inc.'s Memorandum In Opposition To Defendant's Motion For Partial Summary
Judgment On "Technological Tying" Claims, p. 21-24.
[Noot
351] Het was immers een 'Covered Product', zie supra voetnoot
326, en infra voetnoot 353.
[Noot
352] Zie Microsoft II, supra voetnoot 343,
p. 947.
[Noot
353] Id., p. 946: "Whatever else §IV(E)(i) does, it must forbid
a tie-in between Windows 3.11 and MS-DOS, and it must permit Windows 95. Thus if
the relation between Windows 95 and IE is similar to the relation between
Windows 3.11 and MS-DOS, the link is presumably barred by s IV(E)(i). On the
other hand, a counter-analogy is Windows 95 itself, which the decree explicitly
recognizes as a single 'product' (it defines it as a 'Covered Product',
§II(1)(v)), even though, as we have said, Windows 95 combines the
functionalities of a graphical interface and an operating system. If the Windows
95/IE combination is like the MS-DOS/graphical interface combination that
comprises Windows 95 itself, then it must be permissible."
[Noot
354] Id., p. 947: "[...] Windows 95 looks like a tie-in of two
products (MS-DOS and Windows 3.11) that were sold separately in the market
[...]."
[Noot
355] Id., p. 948.
[Noot
356] Id., p. 950 (nadruk toegevoegd - SMvG).
[Noot
357] Vgl. Economides (2000d), p. 33.
[Noot
358] Vgl. Meese (1999), p. 96 e.v.
[Noot
359] Vgl. Hawker (1998).
[Noot
360] Zie Microsoft II (supra voetnoot 343),
onder voetnoot 7, en p. 946; vgl. US v. ITT Continental Baking Co., 420
U.S. 223 (1975).
[Noot
361] Id., p. 944: "As the settlement of a litigation, the decree
may require less than the statute under which the suit was brought, or more
[...], so the violation of one is not necessarily a violation of the
other."
[Noot
362] Id., p. 957 (Wald, J., concurrung in part and dissenting in
part): "[...] too safe a harbor with too easily navigable an entrance
[...]."
[Noot
363] Vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 38-39.
[Noot
364] Zie Caldera,
Inc. v. Microsoft Corp., 72 F.Supp.2d 1295 (D. Utah 1999); MS noemde dit
volgens Schulman (2000) "playing litigation
lottery." Zie ook Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 36, onder voetnoot 31.
[Noot
365] Naar verluidt voor $275 miljoen, zie Schulman
(2000).
[Noot
366] Vgl. Leiterman (1999), p. 188.
[Noot
367] Zie supra voetnoot 298 en begeleidende
tekst.
[Noot
368] Het feit dat deze klacht niet afstuitte op het nemo tenetur-beginsel
onderstreept nogmaals het verschil tussen de contempt-procedure wegens
schending van de consent decree en de beoordeling van de
mededingingsrechtelijke toelaatbaarheid van min of meer hetzelfde gedrag. Er
werd niet geklaagd over 'copyright misuse', dat slechts als zgn. 'affirmative
defense' een rol speelt.
[Noot
369] Zie Memorandum
& Order, United States v. Microsoft Corp., No. C.A. 98-1232, 1998
WL 614485 (D. D.C. Sept. 14, 1998), p. 2; Zie ook CoL (zie infra
voetnoot 382), p. 2-3.
[Noot
370] Vgl. Blair & Esquibel (1995), p.
373-374.
[Noot
371] Vgl. Leiterman (1999), p. 179:
"Monopoly leveraging is very similar to tying." Vgl. ook Blair
& Esquibel (1995), p. 374-375.
[Noot
372] Zie Memorandum & Order (supra voetnoot
369), p. 49-51, waar het 'dubbele marginalisatie'-probleem wordt beschreven.
[Noot
373] Zie de uitspraak van Joel Klein d.d. 18 mei 1998: "We stopped
short of asking for enjoining the product precisely because we believe in
creating options, not restricting them", < http://www.cnnfn.com/1998/05/18/technology/microsoft_suit/ >.
[Noot
374] Zie DOJ Complaint (zie supra voetnoot
298) p. 52-53; States'
Memorandum Of Law In Support Of Their Motion For A Preliminary Injunction
(18 mei 1998), p. 2-4. Lipsky & Sidak (1999),
p. 1223-1224, menen dat: "an injunctive remedy providing mandatory access
to the Windows platform could run into two sorts of constitutional difficulties.
First, a court would be forced to deal with a complex pricing problem to avoid a
violation of the Takings Clause of the Fifth Amendment. Second, to the extent
the Windows platform may be regarded as a forum for communication, mandatory
access may lead to compelled speech, potentially violating the First
Amendment." Het tweede argument is echter wellicht ook om te draaien: men
kan stellen dat monopolisatie en machtsmisbruik van een communicatieplatform
behalve in strijd met mededingingsregels óók in strijd met de
communicatievrijheid van anderen komt.
[Noot
375] 'Middleware' is een hybride soort software(-laag) die tussen OS
en applicaties ligt, die o.m. werd gedefiniëerd als: "[...] rel[ying] on
the interfaces provided by the underlying operating system while simultaneously
exposing its own APIs to developers." (¶28 FoF, zie infra voetnoot
381). Vgl. ook ¶7.q en r FJ (zie infra voetnoot
384).
[Noot
376] Zie DoJ Complaint (zie supra voetnoot
298), p. 1-2, §4.
[Noot
377] Id., p. 3, §7-8.
[Noot
378] Hierin ligt het verschil met de 'open-source'-beweging. Zie
hierover o.m. Lessig (2000f), p. 13-15; Koelman
(2000); en Moglen (1999a), die meent dat 'free
software' (in de zin dat wijziging is toegestaan) superieur is aan software
die onderhevig is aan eigendomsrestricties, wanneer de volgende drie
eigenschappen van informatieprodukten zich simultaan voordoen: de marginale
(re-)produktiekosten zijn miniem, de ontwikkeling vereist coöperatie, en de
inhoud is functioneel bepaald (dus niet hoofdzakelijk artistiek, zoals een
speelfilm).
[Noot
379] Zie hierover ook de rechtszaak Sun Microsystems v. Microsoft,
waarin de lagere rechter een preliminary injunction had uitgevaardigd die
MS verplichtte een compatibele versie of niets te gebruiken, zie 21
F. Supp. 2d 1109 (N.D. Cal 1998). Deze werd op 23 augustus 1999 echter in
hoger beroep teruggedraaid, waarbij Sun's prima facie claims betreffende
inbreuk op haar intellectuele eigendom door wijziging van de specificaties
zonder toestemming werden verworpen, maar de contractbreuk wel prima facie
onrechtmatig werd bevonden, zie 188
F.3d 1115 (9th Cir. 1999). In januari 2000 kwam de zaak na
terugverwijzing weer bij de lagere rechter Whyte, die de injunction weer
instelde, zie Order
Re Sun's Motion To Reinstate November 17, 1998 Preliminary Injunction Under Cal.
Bus. & Prof. Code §§ 17200 Et Seq., No. C 97-20884 RMW (PVT)
(N.D. Cal 2000). Zie voor uitgebreide informatie over deze zaak de websites
van Sun: < http://java.sun.com/lawsuit/index.html >;
en Microsoft: < http://www.microsoft.com/presspass/java/java.htm >.
Ondertussen is op 23 januari 2001 een schikking bereikt waarbij MS aan Sun $20
miljoen betaalt, zie < http://www.microsoft.com/presspass/java/01-23settlement.asp >.
[Noot
380] Zie FoF ¶386-407; CoL, p. 18-19.
[Noot
381] D.C. Columbia, Civil Actions No. 98-1232 / 1233 (Thomas Penfield
Jackson, J.), United States of America v. Microsoft Corporation (C.A.
98-1232) & State of New York, ex rel. Eliot Spitzer, et al., v. Microsoft
Corporation (C.A. 98-1233), Findings
of Fact (5 november 1999), 84 F.Supp. 2d 9, < http://www.dcd.uscourts.gov/ms-findings2.pdf >.
[Noot
382] Id., Conclusions
of Law & Order (3 april 2000), 87 F.Supp. 2d 30, < http://www.dcd.uscourts.gov/ms-conclusions.pdf >.
[Noot
383] Rechter Posner trad in die tijd (van 11 november 1999 tot 1 april 2000)
op als onderhandelaar bij de mislukte pogingen tot een schikking te komen.
Richard A. Posner is behalve Chief Justice van de Court of Appeals van het 7th
Circuit ook een prominente rechtseconomist en vertegenwoordiger van de 'Chicago
School', die m.n. een liberale visie heeft op de acceptabiliteit van monopolies
en verticale restricties.
[Noot
384] US v. Microsoft (zie supra voetnoot
381), Final
Judgement (7 juni 2000), 97 F.Supp. 2d 59, < http://www.dcd.uscourts.gov/ms-final2.pdf >.
[Noot
385] Zgn. 'treble damages', zie §4 Clayton Act, 15
U.S.C. §15 (1994 & Supp. 1997), onder (a). Ook 'redelijke' proceskosten
worden vergoed.
[Noot
386] Vgl. Moglen (2000): "Jackson's judgment
means that the facts he found last November are unassailable by Microsoft in
other litigation, the effect of what lawyers call 'collateral estoppel.' In
order to recover antitrust damages, which under the Sherman Antitrust Act are
triple their provable monetary losses, firms need only prove that Microsoft's
conduct - as a proven monopolist that maintained its monopoly by illegal means -
caused them monetary harm."
[Noot
387] Zoals vier Europese directeuren (2 zwitsers, 2 duitsers, 3 van BASF, 2
van Hoffman-La Roche), die schuld hadden bekend aan deelname in een prijskartel
voor vitamines, onlangs 3 tot 5 maanden hebben gekregen, zie het persbericht 'Four
Foreign Executives of Leading European Vitamin Firms Agree to Plead Guilty to
Participating in International Vitamin Cartel - Executives to Plead Guilty,
Serve Time in U.S. Prisons, and Pay Substantial Fines' (6 april 2000).
[Noot
388] Zie FoF ¶18; CoL, p. 5.
[Noot
389] Zie FoF ¶21, 35.
[Noot
390] Bijvoorbeeld Apple, Sun, Palm, Sega en Nintendo zijn dus óók
monopolisten op de respectievelijke markten voor OS's die geschikt zijn voor
systemen op basis van hún 'eigen' chips (vgl. Liebowitz
(1999b)), die bovendien allen koppelverkoop plegen: MS is zo ongeveer de
enige producent van OS's die niet verticaal geïntegreerd is met de verkoop van
complementaire hardware; vgl. Kwatinetz (2000), p.
13.
[Noot
391] Zie FoF ¶36 e.v.
[Noot
392] Zie FoF ¶149-154.
[Noot
393] Vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 17-22; p. 20: "[...] a 'software product' should be viewed as
'functionality separately valued by consumers.'"; p. 22: "[...] this
Court should define a 'software product' as a set of functionalities separately
valued by consumers, and identify particular 'software products' by looking to
the market's ordinary understanding of particular products."
[Noot
394] Zie supra voetnoten 168-169
en begeleidende tekst;
vgl. Lessig (2000c): "In my brief (and pleasant)
tenure as special master in the earlier Microsoft case, I pointed Microsoft to
economic research that explains and may excuse the growth it has
experienced. This work, by Erik Brynjolfsson and Yannis Bakos, suggests that
there may be something new in software economics that antitrust regulators
may need to take into account." (nadruk toegevoegd - SMvG).
[Noot
395] Zie FoF ¶155, 158; 175-177, 186, 191-192, 194, 410; ¶191:
"[MS] could offer consumers all the benefits of the current Windows 98
package by distributing the products separately and allowing OEMs or consumers
themselves to combine the products if they wished."
[Noot
396] Zie Memorandum
& Order, US v. Microsoft (14 september 1998) (zie supra voetnoot
223), p. 18.
[Noot
397] Zie FoF ¶175-177. Dat er ook geen technische noodzaak bestaat
bewijst Shane Brooks' programma 98lite, dat de browser verwijdert maar de
overige functionaliteit intact laat, zie: < http://www.98lite.net/products.html >.
[Noot
398] Zie FoF ¶173, 410.
[Noot
399] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
16: "[...] when a purchaser is 'forced' to buy a product he would not
have otherwise bought even from another seller in the tied-product market, there
can be no adverse impact on competition because no portion of the market which
would otherwise have been available to other sellers has been foreclosed."
Dit verhoud zich echter slecht met de opmerking op p.
12: "The essential characteristic of a invalid tying arrangement lies
in the seller's exploitation of its control over the tying product to force the
buyer into the purchase of a tied product that the buyer either did not want at
all, or might have preferred to purchase elsewhere on different terms."
[Noot
400] Zie FoF ¶171-172.
[Noot
401] Zie CoL (supra voetnoot 382), p.
26: "While the Court agrees with plaintiffs, and thus holds that Microsoft
is liable for illegal tying under §1, this conclusion is arguably at variance
with a decision of the U.S. Court of Appeals for the D.C. Circuit in a closely
related case, and must therefore be explained in some detail. Whether the
decisions are indeed inconsistent is not for this Court to say." [...]
"The [Microsoft I and Microsoft II] decisions anticipated the instant case,
and [...] Microsoft II sought to guide this Court, insofar as practicable, in
the further proceedings it fully expected to ensue on the tying issue."
[Noot
402] Id., (CoL, supra voetnoot 382),
p. 26: "[...] upon reflection this Court does not believe the D.C. Circuit
intended Microsoft II to state a controlling rule of law for purposes of
this case. As the Microsoft II court itself acknowledged, the issue
before it was the construction to be placed upon a single provision of a consent
decree that, although animated by antitrust considerations, was nevertheless
still primarily a matter of determining contractual intent. The court of
appeals' observations on the extent to which software product design decisions
may be subject to judicial scrutiny in the course of §1 tying cases are in the
strictest sense obiter dicta, and are thus not formally binding."
Zie ook supra voetnoot 347 en begeleidende
tekst.
[Noot
403] Id., p. 27-34, p. 34: "To the extent that the Supreme Court
has spoken authoritatively on these issues, [...] this Court is bound to follow
its guidance and is not at liberty to extrapolate a new rule governing the tying
of software products."
[Noot
404] De rechter had bij zijn beslissing een 'roadmap' tot zijn beschikking
waarmee hij alle kanten op kon, omdat hij Lawrence Lessig op 19 november 1999 de
opdracht gegeven een advies uit te brengen over koppelverkoop van software, die
daarin haarfijn heeft uitgestippeld hoe verschillende interpretaties van
precedenten tot verschillende conclusies leiden, zie Lessig's Amicus Brief,
supra voetnoot 115.
[Noot
405] Vgl. Meese (1999), p. 71, die meent dat:
"[...] the choice between these competing standards will likely be outcome
determinative. [...] Ironically, however, neither outcome will rest upon any
actual inquiry into the net competitive effects of the arrangement. A
determination that two products are present will evoke the harsh rule of per se
illegality; a holding that the arrangement is an integrated or single product
will end the tying inquiry altogether."
[Noot
406] Vgl. Heilemann (2000), p.
22 en 38,
die aldaar de analyse van David Boies (door DoJ voor deze zaak ingehuurde
advocaat) weergeeft: "when it came to tying 'The court said that if you can
prove that they don't need the tie to achieve the benefits, then that's just
bolting two products together, and that violates the tying laws.' [...] 'The
court said that if you can prove that they did it not for efficiency purposes
but for anticompetitive purposes, that trumps everything. In other words, the
court was adopting an intent standard, and, given the Microsoft documents we had
in hand, that was a standard I thought we could meet.'"
[Noot
407] Zie February
1, 1999 (P.M. Session), Cross-Examination of James Allchin, p. 24 e.v.
[Noot
408] Zie CoL (supra voetnoot 382), p.
33: "This Court concludes that Microsoft's decision to offer only the
bundled - 'integrated' - version of Windows and Internet Explorer derived not
from technical necessity or business efficiencies; rather, it was the result of
a deliberate and purposeful choice to quell incipient competition before it
reached truly minatory proportions."
[Noot
409] Zie FoF ¶172-174, 409-411; en CoL, p. 11:
"Microsoft's actions increased the likelihood that pre-installation of
Navigator onto Windows would cause user confusion and system degradation, and
therefore lead to higher support costs and reduced sales for the OEMs."
[Noot
410] Zie CoL, p. 8, 19-21; vgl. ook FoF ¶139-141 en supra
voetnoten 309-317 en begeleidende
tekst. Daarbij meende de rechter (p. 20-21): "Viewing Microsoft's
conduct as a whole also reinforces the conviction that it was predacious.
Microsoft paid vast sums of money, and renounced many millions more in lost
revenue every year, in order to induce firms to take actions that would help
enhance Internet Explorer's share of browser usage at Navigator's expense."
(nadruk in originele tekst). Dit lijkt op de zgn. 'monopoly broth'-theorie,
die neerkomt op het optellen van meerdere gedragingen die ieder op zich niet
mededingingsbeperkend genoeg zijn om te verbieden.
[Noot
411] Zie Jefferson Parish, 466
U.S. 2 (1984), p.
21: "[...] a tying arrangement cannot exist unless two separate product
markets have been linked."
[Noot
412] Vgl. Economides (2000b); in de EG is dit
geen beletsel voor misbruik ex art. 82 EG. Het Hof stelde in Tetra
Pak II (zie supra voetnoten 242-244
en begeleidende tekst)
vast dat artikel 82 geen uitdrukkelijke aanwijzing bevat betreffende de eisen
die gelden voor de lokalisatie van het misbruik op de produktmarkt, zodat de
materiële werkingssfeer van de bijzondere verantwoordelijkheid die rust op een
onderneming met een machtspositie moet worden beoordeeld met inachtneming van de
specifieke omstandigheden van iedere zaak, waarin een verflauwde
mededingingssituatie tot uiting komt, HvJEG
Tetra Pak II (zie supra voetnoot 244),
r.o. 24, onder verwijzing naar GEA
Tetra Pak II (zie supra voetnoot 243),
r.o. 115. Machtsmisbruik kan meer in het bijzonder óók op een naastgelegen,
doch verwante markt plaatsvinden om in strijd met art. 82 EG te geraken,
daarvoor zijn echter bijzondere omstandigheden vereist (zie HvJEG
Tetra Pak II, r.o. 27). Sommige misbruiken, zoals verkopen onder de
kostprijs, vonden in deze zaak namelijk enkel plaats op (de 'niet-aseptische')
markten waarop geen machtspositie was vastgesteld (id., r.o. 40).
[Noot
413] Zie CoL (supra voetnoot 382), p.
38-39: Netscape heeft zo in 1998 160 miljoen exemplaren van Navigator afgezet
via Internet, en in de periode 1996-1998 haar 'installed user base'
uitgebreid van 15 naar 33 miljoen gebruikers. Dit werpt echter de vraag op of exclusive
dealing-klachten in het Internet-tijdperk überhaupt nog bestaansrecht
hebben, vgl. Landau (2000), p. 13.
[Noot
414] Zie CoL (supra voetnoot 382), p.
36-39.
[Noot
415] Zie supra voetnoot 189 en begeleidende
tekst; vgl. Landau (2000), p. 29. Zie echter ook CoL
(id.), p. 38.
[Noot
416] Vgl. Meese (1999), p. 110, onder voetnoot 150;
Gray (2000), p. 3, 5-6.
[Noot
417] Deze vraag speelde natuurlijk ook al in eerdere fasen van het proces,
naar verluidt waren er bijvoorbeeld ambtenaren van het DoJ die van het begin af
aan tegen vervolging waren, enkel omdat ze geen enkele geschikte remedie konden
bedenken mochten ze de zaak winnen.
[Noot
418] Met name sommige staten wensten geen minder vergaande remedie. De
opmerking van ex-mediator Posner (2000), p. 10, dat
staten slechts 'free riders' zouden zijn in antitrust-zaken is wellicht
illustratief voor hun houding tijdens de onderhandelingen over een schikking.
[Noot
419] Zie Plaintiffs'
Memorandum in Support of Proposed Final Judgment (28 april 2000). In de
woorden van Joel Klein: "A separate applications company would have the
incentive to develop the best possible office suite, not only for Windows, but
also for other computing platforms like the Apple and Linux operating
systems." Zie < http://www.wired.com/news/print/0,1294,36267,00.html >.
Dit zou ook voor aandeelhouders gunstig zijn, indien de winst uit een
competitieve industrie als geheel groter is dan uit een monopolie, zoals dat in
de telecomsector het geval blijkt te zijn. Microsoft beweert echter dat AT&T
haar opsplitsing juist accepteerde om zichzelf te bevrijden van de restricties
uit een consent decree uit 1956 die haar beperkte tot telecom-diensten. AT&T
splitst zich overigens momenteel wederom op, maar ditmaal vrijwillig, zie:
< http://www.thestandard.com/article/display/0,1151,19656,00.html?nl=dnt >,
hetgeen MS's argument ontkracht. De vraagstelling omdraaien - zouden
onafhankelijke 'Baby Bills' mogen fuseren - is niet fair, omdat de kwestie van
'marktaandeel bijkopen' - over de rug van de consument - hier niet opgaat.
[Noot
420] Vgl. Gertner (2000), p. 7.
[Noot
421] Deze benaming, die schijnbaar het eerst is gebruikt door Jesse Berst
(zie < http://www.upside.com/texis/mvm/story?id=34712c0f24 >),
is ontleend aan de opsplitsing van AT&T, waarbij de nieuw gevormde 'Regional
Bell Operating Companies' (RBOC's) ook wel 'Baby Bells' werden genoemd.
Voorstanders van deze remedie zijn o.m. Robert Bork, zie Lenard
(2000a); Levinson, Romaine & Salop
(2000); zie ook de Liebowitz
(1999a, 2000a) wegens verwachte enorme 'porting
costs' voor applicatie-ontwikkelaars na het volgens hem onvermijdelijke
ontstaan van incompabiliteit (volgens een schatting van Liebowitz
(1999a), p. 14, bedragen deze kosten minimaal $29 miljard over 3 jaar).
Bovendien is het zeer goed mogelijk dat er door de werking van netwerk-effecten
toch weer spoedig een monopolistische marktstructuur ontstaat, vgl. Economides
(2000b); Economides (2000d), p. 8-9, 32.
[Noot
422] Een tegenstander hiervan is Zittrain (1999),
p. 10. Anders: White, L. (1998b), p. 2: "[T]he
principles underlying the 1982 AT&T consent decree - that a bottleneck
monopoly should be under separate ownership from that of complementary
competitive goods and services - should be applied to other industries." En
vrijwel alles wat MS produceert is complementair t.o.v. hun OS.
[Noot
423] Zie Brief
on Remedy of Amici Curiae Computer and Communications Industry Association and
Software and Information Industry Association (19 mei 2000). De rechter
noemde dit op de hoorzitting van 24 mei 2000 schijnbaar een "excellent
brief", zie < http://www.theregister.co.uk/content/archive/11075.html >.
[Noot
424] D.w.z. het DoJ, het District of Columbia en 17 van de 19 staten (zie voetnoot
298). De staten Ohio en Illinois konden zich niet vinden in het gezamenlijke
voorstel voor een remedie van 28 april 2000 (Plaintiffs'
Proposed Final Judgment) omdat ze structurele maatregelen als een breakup
te ver vonden gaan, maar ze staan wél achter de remedie voor zover die het
gedrag van Microsoft aan banden legt, zie Plaintiffs'
Reply Memorandum in Support of Proposed Final Judgment (17 mei 2000),
onder voetnoot
20; zie ook Memorandum
& Order (7 juni 2000) onder voetnoot
2.
[Noot
425] Zij gelden tot drie jaar na de implementatie van het Plan of
Divestiture of de expiratie van de termijn in de FJ, zie ¶3 FJ.
[Noot
426] Zie FJ ¶3.b. Dit houdt óók in: gelijktijdig met
informatieverstrekking aan MS's eigen applicatie-programmeurs, ofwel een
'Chinese Muur' om een 'level playing field' te bewerkstelligen, vgl. Goldman
(1994).
[Noot
427] Vgl. ook de Intergraph v. Intel-zaak, zie Agreement
Containing Consent Order (FTC March 17, 1999) ('FTC-Intel consent decree');
In
re Intel Corp., No. 9288, Complaint (FTC June 8, 1998); Intergraph
Corp. v. Intel Corp., 3 F. Supp 2d 1255 (N.D. Ala. 1998), vacated,
1999
U.S. App. Lexis 29199, 195 F.3d 1346 (Fed. Cir. 1999); zie voor precedenten
die voor de EG in dezelfde richting wijzen de door de EC geaccepteerde 'undertaking'
van IBM d.d. 1 augustus 1984, zie EC-Bulletin, 10-1984, §3.4.1, persbericht
IP/88/814 van de Commissie d.d. 15 december 1988, en het XXIVe
Verslag van het mededingingsbeleid, §94-95; vgl. ook Richtsnoeren voor
de toepassing van de EG-mededingingsregels in de telecommunicatiesector
(91/C 233/02), §113-114; Van Duijvenvoorde
(1990). Zie ook de beschikking van de Commissie van 15 december 1986 (X /
Open Group), OJ L35/36, 6 februari 1987 (verplichting tot publicatie interfaces
o.g.v. het mededingingsrecht i.v.m. interoperabiliteit), en de beschikking
(89/113/EEG) van de Commissie van 21 december 1988 in de zaken IV/30.979 en
31.394, Decca Navigator System, Pb. L 43/27 (15 februari 1989),
punten 24-27, 52-55, 97-99, 108-110 en artikel 1 sub c) (veranderingen in
radiosignalen om compabiliteit van ontvangers van concurrenten te frustreren
vormt misbruik van machtspositie). Vgl. ook Lehmann
(1992); O'Rourke (1998); Valentine
(1999).
[Noot
428] Zie FJ ¶3.f resp. g ('Restrictions on Binding Middleware
Products').
[Noot
429] Zie FJ ¶3.g.ii.
[Noot
430] Zie FJ ¶3.g.i; vgl. de kritiek hierop van Gray
(2000), p. 7.
[Noot
431] Zie FJ ¶3.a.ii.
[Noot
432] Zie FJ ¶3.i. De prijs van het 'oude' produkt - waarvan de
investering al is terugverdiend - ging zo in het verleden soms bijvoorbeeld
omhóóg bij introductie van een upgrade, vgl. ¶62 FoF.
[Noot
433] Zie FJ ¶3.a.iii.
[Noot
434] Zie FJ ¶3.d.
[Noot
435] 'Final Judgement' ('FJ'), zie supra voetnoot
384.
[Noot
436] Zie Plaintiffs'
Revised Proposed Final Judgment [June 5 Redlined Version] (5 juni 2000).
[Noot
437] Memorandum
& Order (7 juni 2000).
[Noot
438] Id., p. 3: "[The Court] has also reluctantly come to the
conclusion [...] that a structural remedy has become imperative [...]."
[Noot
439] Id., p. 4: "Microsoft has proved untrustworthy in the
past."
[Noot
440] Id., p. 4: "In its experience the Court has found
testimonial predictions of future events generally less reliable even than
testimony as to historical fact, and cross-examination to be of little use in
enhancing or detracting from their accuracy."
[Noot
441] Id., p. 5.
[Noot
442] Zie 'Responding
to Final Judgment in Government's Antitrust Case', Microsoft Press Conference
(7 juni 2000).
[Noot
443] Zie supra voetnoot 442.
[Noot
444] Vgl. Lessig's Amicus Brief (supra voetnoot
115), p. 25: "As a District Court, you must decide this case under
existing law."
[Noot
445] Zie supra voetnoot 401. Zie ook Lessig's
Amicus Brief (supra voetnoot 115), p. 7:
"In the context of tying generally, and the tying of software products in
particular, it is my view that there is a significant probability that the
Supreme Court will modify current doctrine."
[Noot
446] Vgl. Leiterman (1999), p. 183.
[Noot
447] Vgl. bijvoorbeeld Evans &
Schmalensee (2000); Gray (2000).
[Noot
448] Zie Microsoft's Notice
of Appeal (voor de zaak tegen het DoJ) en Notice
of Appeal (voor de zaak tegen de staten).
[Noot
449] Behalve de delen waarin de 1e vordering ('claim for
relief') van de DoJ en de 5e vordering van de staten - beiden
betroffen 'exclusive dealing' - werden afgewezen (zie Conclusions of
Law, p. 39 resp. p. 40).
[Noot
450] Voor feiten geldt de 'clearly erroneous'-standaard van F.R.C.P.
52(a): "when although there is evidence to support it, the reviewing court
on the entire evidence is left with the definite and firm conviction that a
mistake has been committed." Vgl. United States v. United States
Gypsum Co., 333
U.S. 364 (1948), p.
395.
[Noot
451] Zie supra voetnoot 425. Zie ook Brief
for the United States on Petition for a Writ of Certiorari (No. 00-261) (22
augustus 2000), onder voetnoot 9: "Although we disagree with the legal
standard that the court arguably applied to the exclusive dealing claim, the
United States has had no occasion to seek further review of the court's
exclusive dealing ruling because the court has effectively terminated the
unlawful practices as part of its Section 2 remedy."
[Noot
452] Zie DoJ Complaint (supra voetnoot 298),
§35: "[...][T]hey threaten to 'tip' the market permanently to Internet
Explorer, not because OEMs or PC customers have freely chosen Microsoft's
product in a competitive marketplace, but because of the illegal exercise of
monopoly power by Microsoft."
[Noot
453] Deze discretie zaken al dan niet zelf af te doen werd mogelijk door een
wetswijziging door het Congress in 1974, zie de Expediting Act (1903), 15
U.S.C. §29(b). Het criterium daarvoor is "general public importance in
the administration of justice." Daarvóór (van 1903 tot 1974) gingen alle antitrust-zaken
waarbij de overheid betrokken was direct naar de SC. Sinds deze wetswijziging
zijn slechts twee zaken aldus behandeld (i.t.t. ongeveer vier zaken per jaar
daarvóór), waarbij in beide gevallen beide partijen daar om vroegen.
[Noot
454] Zie Plaintiffs'
Motion For Certification Of Direct Appeal To The Supreme Court Under 15 U.S.C.
§29, en [Proposed]
Order Certifying Direct Appeal To The Supreme Court.
[Noot
455] Dat was echter (mede) het gevolg van de door henzelf gekozen strategie,
zie supra voetnoten 349-355
en begeleidende tekst.
[Noot
456] Er wordt wel beweerd dat Republikeinen over het algemeen terughoudender
zijn dan Democraten, en normaal selecteert een computer willekeurig 3 van de
beschikbare 10 (4 Democratische en 6 Republikeinse) rechters bij de U.S. Court
of Appeals for the District of Columbia Circuit, waarmee de kans op een
Republikeinse meerderheid aanzienlijk was. Bij een behandeling en banc is
deze meerderheid al gegeven. De voorspellende waarde van deze overwegingen is
echter zeer betrekkelijk, zo is bijvoorbeeld rechter Penfield Jackson - die door
zijn strenge bewoordingen weinig terughoudend leek - óók een (indertijd onder
de regering van deregulator bij uitstek president Ronald Reagan benoemde)
Republikein, en óók de opsplitsing van AT&T geschiedde destijds onder een
Republikeinse regering. Zelfs Senator Sherman - de initiator van de antitrust-wetgeving
- was een Republikein.
[Noot
457] De Supreme Court is geneigd zaken pas te beoordelen als ze enigszins
'bezonken' zijn en het dossier niet te groot is. Daarbij hebben ze een voorkeur
voor zaken waar conflicterende interpretaties bestaan tussen verschillende
Circuits, of tussen henzelf en een Circuit, zoals hier.
[Noot
458] Zij dreigden volgens antitrust-expert Herbert Hovenkamp hun
"invitation to the party of the year" te verliezen, en zijn daar niet
blij mee.
[Noot
459] Zie Order
(12 juni 2000), No. 00-5212 en No.
00-5213. Ook hebben 3 van de 10 rechters (Silberman, Henderson en Garland)
zich - zonder nadere toelichting - gediskwalificeerd om over het beroep in deze
zaken te beslissen.
[Noot
460] Zie Order
(20 juni 2000).
[Noot
461] MS en de klagers zijn eerst een tijdschema overeengekomen (Zie Scheduling
Letter to Clerk of the Supreme Court (22 juni 2000)) om achtereenvolgens
een jurisdictional statement, (
Microsoft's Jurisdictional Statement to the Supreme Court of the United
States (26 juli 2000)), een reactie van de klagers (
Brief for the United States in Response to the Jurisdictional Statement
(No. 00-139) (15 augustus 2000)), en een reactie van MS op haar beurt in te
dienen (
Microsoft's Reply Brief to the Supreme Court of the United States (22
augustus 2000)). Tegelijk met de laatste reactie hebben de klagers nog een 'brief'
ingediend (
Brief for the United States on Petition for a Writ of Certiorari (No.
00-261) (22 augustus 2000)).
[Noot
462] Alleen Justice Stephen G. Breyer meende dat de SC de zaak zelf moest
afhandelen. Onduidelijk was of dit 4 of 5 stemmen vereiste.
[Noot
463] Voor MS op 2 oktober 2000, de eventuele respons op 5 oktober, en het
antwoord van MS op 10 oktober, zie Order
filed September 26, 2000, upon remand from the United States Supreme Court.
Het DoJ was echter twee dagen eerder met haar reactie dan verplicht, waarop MS
versneld reageerde op 5 oktober.
[Noot
464] Zie Order
establishing briefing schedule, setting argument for February 26 and 27, 2001,
and directing the parties to file briefs in hard copy, PDF, and CD-Rom formats
(11 oktober 2000).
[Noot
465] Zij zijn volgens eigen zeggen enkel bezig met een onderzoek naar
Windows 2000 op de markt voor servers, en ontkennen daarbij met de VS samen te
werken, maar houden elkaar op de hoogte, mede om dubbel werk te vermijden. Zie Yackley
(2000). Zie ook persbericht
IP/00/906 (3 augustus 2000), Commission opens proceedings against Microsoft's
alleged discriminatory licensing and refusal to supply software information.
[Noot
466] Vgl. Klein (1998), p. 3. Zie voor de
samenwerkingsovereenkomsten < http://europa.eu.int/comm/competition/international/bilateral/ >;
US - EC Cooperation Agreement (augustus 1991), < http://www.usdoj.gov/atr/public/international/docs/ec.htm >;
US - EC Cooperation Agreement (juni 1998), < http://www.usdoj.gov/atr/public/international/docs/1781.htm >.
[Noot
467] Wanneer we voor verschillende talen aangepaste versies van dezelfde
onderliggende techniek buiten beschouwing laten, vgl. ook Final Judgement,
§3.a.ii.(1) (dat prijsdiscriminatie verbiedt): "the schedule may specify
different royalties for different language versions."
[Noot
468] Het toepassingsgebied van het EG-mededingingsrecht strekt zich immers
o.g.v. het territorialiteits-principe uit over gedrag dat in de EG plaats vindt,
zie HvJEG
27 september 1988, gev. zaken 89, 104, 114, 116, 117, 125-129/85, Ahlström
Osakeyhtiö e.a. / Commissie ('Woodpulp'), Jur. EG 1988, p.
5193, r.o. 16-17. Vgl. ook bijvoorbeeld de concentratie-controle door de EC
in de geplande fusie tussen Boeing en McDonnell-Douglas in 1997, zie beschikking
van de Commissie van 30 juli 1997 (IV/M.877 - Boeing / McDonnell-Douglas),
Pb. L 336/16 (8 december 1997), waarbij de EC een standpunt innam dat
in de VS politiek zeer gevoelig lag.
[Noot
469] Vgl. Lessig (2000b), p. 12: "Now, in my
view, the battle over the operating system on the desktop is very old news. It
is the battle of the 1990s; the 1990s are over. The issue right now is the
battle over the platform that constitutes the Internet. The battle is what
architecture that platform will have." Ook het strijdperk dat door de markt
voor embedded systems wordt gevormd verdient de aandacht.
[Noot
470] Zie persbericht
IP/00/906 (zie supra voetnoot 465).
[Noot
471] Het betreft Franstalige Windows uit Canada richting Frankrijk. Zie
persbericht IP/00/141
(10 februari 2000), Commission examines the impact of Windows 2000 on
competition; vgl. ook beschikking van de Commissie van 15 oktober 1998
(IV/36.219 - Micro Leader / Microsoft); en GEA
16 december 1999, zaak T-198/98, Micro Leader Business / Commissie, Jur.
1999, II-3989.
[Noot
472] Zie Grimaldi (2000).
[Noot
473] Vgl. Moglen (1998): "Microsoft has never
been a technical leader in the industry. Microsoft has made its living by buying
up technology developed elsewhere and bundling it into the operating system,
thus inhibiting further improvement." De Europese Tetra Pak I-zaak
leert dat het opkopen (en daarmee uitschakelen) door een dominante onderneming
van een nieuw ontwikkelde technologie die een toekomstige dreiging met
concurrentie vormt ('structureel') machtsmisbruik vormt; zie GEA
10 juli 1990, zaak T-51/89, Tetra Pak Rausing SA v. Commissie van de Europese
Gemeenschappen ('Tetra Pak I'), Jur. 1990, II-309; beschikking
88/501/EEG van 26 juli 1988, Pub. EG L 272/27 (4 oktober 1988). Zie
ook Gleick (1996), en Kwatinetz
(2000), p. 10, die de geschiedenis grafisch weergeeft van de incorporatie
van nieuwe functies - zoals bijvoorbeeld software voor back-ups, fax,
disk-compressie, disk-defragmentatie enzovoorts - in MS's OS.
[Noot
474] Vgl. Gertner (2000), p. 7. De tegenstelling
tussen (structureel en ex ante toegepaste) regulering en (incidenteel en ex
post toegepast) mededingingsrecht moet overigens niet worden overschat, het
mededingingsrecht is immers óók een vorm van regulering, waar men zich
bovendien ex ante aan dient te houden, en feitelijke handhaving van
bijzondere regulering geschiedt ook ex post. Toch zijn er wel degelijk
relevante verschillen. Ook neigen sectorale regulators er soms naar hun optimale
levensduur te overschrijden.
[Noot
475] Vgl. Europese Commissie, XXVIe
Verslag over het mededingingsbeleid (1996), §79 (over on-line
diensten).
[Noot
476] De belangrijkste les is immers veel algemener van aard, en luidt: kijk
uit met e-mail, het kan en zal worden gebruikt als bewijsmateriaal.
[Noot
477] Vgl. Lemley & McGowan (1998a), p.
189: "In a fundamental sense, the structure of intellectual property law
determines the strength of network effects in a number of markets." Zie ook
Karjala (1999).
[Noot
478] Vgl. Lemley & McGowan (1998a), p.
73.
[Noot
479] MS's executive vice president for law and corporate affairs Bill
Neukom reageerde bijvoorbeeld als volgt op de uitspraak: "Our ability to
build great products that benefit consumers will be seriously harmed if
Microsoft is forced to disclose its most valuable intellectual property and to
redesign Windows to the government's specifications while our appeal is pending.
[...] Even if you set aside the unprecedented breakup plan, this ruling would
force Microsoft to disclose the inner workings of our software to our direct
competitors. That is unfair confiscation of our intellectual property, and it
goes far beyond any issue in this case." (NB: in het Amerikaanse juridische
jargon omvat de term "intellectual property" ook "trade secret
protection").
[Noot
480] Vgl. Gertner (2000), p. 6.
[Noot
481] Vgl. Apple Computer, Inc. v. Microsoft Corp., 35
F.3d 1435 (9th Cir. 1994), cert. denied, 513 U.S. 1184 (1995).
[Noot
482] Waarvoor de onderliggende techniek niet zelf is ontwikkeld, maar
ingekocht van de 'oude' standaard Mosaic.
[Noot
483] Zie bijvoorbeeld Klein (1998, 2000);
vgl. ook Economides (1998a): "[A] monopolist
or dominant firm in an input market [which] also sells a complementary product
for which the input is indispensable [...] has incentives (i) to raise the costs
of its rivals in the complementary markets; and (ii) to degrade the quality of
the monopolized good when this good is combined with complementary goods of its
competitors." Als voorbeelden worden de telecomsector en de Microsoft-zaak
gebruikt.
[Noot
484] United States v. Western Elec. Co. (American Tel. &Tel. Corp.),
552 F. Supp. 131, 226-234 (D.D.C. 1982), (goedkeuring en modificatie van Modification
of Final Judgement (MFJ), reprinted in 552 F.Supp. at 226), aff'd sub nom.
Maryland v. United States, 460
U.S. 1001 (1983).
[Noot
485] Zie Lessig (2000b), p. 9-10; zie ook id.,
p. 13: "The single most important event in the history of the Internet (not
an event that built the Internet, but that made the decentralized building of
the Internet possible) was a radical and powerful regulation by the government
called the breakup of AT&T." Internet kon zich daardoor ontwikkelen tot
"[a] network that builds destruction into its architecture. The destruction
of the old, the embrace of the new." Id., p. 8; "Innovation
functions best when power can be questioned without consequence. When new ideas
don't need to apologize." Id., p. 7.
[Noot
486] Zie voor de voorstellen voor nieuwe regulering op: < http://europa.eu.int/comm/information_society/policy/framework/index_en.htm >.
Zie ook de voorafgaande Working
Papers, gepresenteerd in Brussel op een door de Commissie georganiseerde
Public Hearing (10-11 mei 2000); Naar
een nieuw regelgevingskader voor elektronische communicatie-infrastructuur en
bijbehorende diensten, Mededeling van de Commissie, COM(1999)539 (november
1999); The
results of the public consultation on the 1999 Communications Review and
Orientations for the new Regulatory Framework, Communication from the
Commission, COM(2000)239 (26 april 2000).
[Noot
487] Dat gold m.i. meer voor de 'versnelling' van de overgang naar
concurrentie die met name moest plaatsvinden via ex ante gedefiniëerde
produktmarkten en de lage marktaandeel-drempel van 25% die daarop voor de
verzwaarde regulering geldt, dan voor de 'inversie' van mededingingsrechtelijke
regels (zie supra voetnoot 90 en begeleidende
tekst). Zie ook Proposal for a Directive of the European Parliament and
of the Council on a common regulatory framework for electronic communications
networks and services, 12 juli 2000, COM(2000)393,
considerans 20: "There is a need for ex-ante obligations in certain
circumstances in order to ensure the development of competitive market. The
definition of significant market power [...] has proved effective in the initial
stages of market opening as the threshold for ex-ante obligations, but now needs
to be adapted to suit more complex and dynamic markets, and for this reason is
being modified to be based on the concept of dominance as defined in the case
law of the Court of Justice and the Court of First Instance of the European
Communities. [...]"
[Noot
488] Zie voor een verhelderend grafisch overzicht p. 6 van de presentatie
van Euro-Commissaris Erkki
Liikanen,'New EU regulatory framework for electronic communications', Enterprise
& Information Society, 12 juli 2000.
[Noot
489] Zie Proposal for a Directive of the European Parliament and of the
Council on access to, and interconnection of, electronic communications networks
and associated facilities, 12 juli 2000, COM(2000)384,
p. 4: "The new form of significant market power will embrace single company
dominance, joint dominance and the leverage of a dominant position onto an
associated market." Zie ook richtlijnvoorstel COM(2000)393
(zie supra voetnoot 487), considerans 20, en art.
13 lid 3: "Where an undertaking has significant market power on a specific
market, it may also be deemed to have significant market power on a closely
related market, where the links between the two markets are such as to allow the
market power held in one market to be leveraged into the other market, thereby
strengthening the market power of the undertaking." Dit wijst m.i. op de
fundamentele impact van de Tetra Pak II- zaak (art. 13 lid 2 verwijst
naar de standaard-definitie uit Michelin / Commissie voor dominantie
onder art.82 EG). In een presentatie werd deze 'New SMP' beschreven als
"dominant and incumbent and/or vertically integrated", zie Public
Hearing on A new regulatory framework for electronic communications networks and
services (Brussel, 10-11 mei 2000), p. 5.
[Noot
490] Richtlijnvoorstel COM(2000)393
(zie supra voetnoot 487), art. 14 lid 1:
"After consultation with national regulatory authorities through the High
Level Communications Group, the Commission shall issue a Decision on Relevant
Product and Service Markets (hereinafter 'the Decision'), addressed to Member
States. The Decision shall identify those product and service markets within the
electronic communications sector, the characteristics of which may be such as to
justify the imposition of regulatory obligations set out in the Specific
Measures, without prejudice to markets that may be defined in specific cases
under competition law."
[Noot
491] Zie bijvoorbeeld Van Eijk (1998); OPTA's
Consultatiedocument Toegang tot de Kabel (26 april 1999); Kamerstukken
II 1999-2000, 27 088, nrs. 3, 6, 12, 15 en 16; Advies
NMa en OPTA op kabelnota aan de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, de
Minister van Economische Zaken en de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen (24 mei 2000); Garzaniti (2000),
p. 108-109.
[Noot
492] Zie richtlijn
95/47/EG van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 inzake het
gebruik van normen voor de uitzending van televisiesignalen, PbEG L
281/51 (23 november 1995), art. 4 c): "eerlijke, redelijke en
niet-discriminerende voorwaarden".
[Noot
493] Vgl. Dommering et al. (1999),
p. 526-527. Het is echter onduidelijk hoe effectief deze regels zijn om een
uniforme standaard te bewerkstelligen, vgl. Monti (2000a):
"Although progress is being made towards open standards at the European
level for digital interactive television, the standards are not yet finished,
and even if they were, there is no obligation on private companies to adopt
those standards. Set top boxes for interactive television are therefore often
produced using closed, proprietary standards. This is not objectionable in
itself, but it raises the risk that the company that controls the technology
could use that control to leverage its position in related markets."
(nadruk in originele tekst). Dit risico wordt bij de controle op concentraties
tussen aanbieders van programma's en aanbieders van voorwaardelijke
toegangssystemen vaak in de beslissing betrokken, zie de zaken genoemd in Dommering
et al. (1999), p. 527, onder voetnoot 34. Vgl. ook Kamerstukken II
1999-2000, 27 088, nr. 8 (motie over afspraken i.v.m. introductie
standaarddecoder) en nr. 15, p. 5 (reactie regering).
[Noot
494] Notitie
van de Nederlandse regering over de nadere vragen inzake Convergentie n.a.v.
Commissie
werkdocument SEC (98) 1284, §2. Vraag 5 van dit werkdocument refereerde aan
"inherent tension between the need to recover investments - which tended
towards the introduction of proprietary access systems - and the need to ensure
a degree of openness in order to guarantee access by competitors to the network,
and hence access to consumers. Certain commentators considered that open access
was needed not only in respect of competition rules but also to ensure plurality
and consumer choice." (Annex 1, Question 5).
[Noot
495] Deze term is gedefiniëerd in richtlijn
98/84/EG van het Europees Parlement en de Raad van 20 november 1998 betreffende
de rechtsbescherming van diensten gebaseerd op of bestaande uit voorwaardelijke
toegang, PbEG 1998 L 320/54.
[Noot
496] Zie richtlijn
95/47/EG (zie supra voetnoot 492), art. 4 b);
zie ook art. 8.5 Tw. Deze verplichting tot goedkope controle-overdracht naar de
kabelkopstations moet waarborgen dat kabelexploitanten dezelfde informatie niet
meerdere malen hoeven door te geven. In hoeverre hier niet aan hoeft te worden
voldaan, bijvoorbeeld indien men exclusiviteit van het daarmee uitgezonden
programma kan aantonen (de kabelexploitant kan in die situatie immers per
definitie niet kiezen tussen meerdere aanbieders), is echter onduidelijk. De
vereiste technische splitsbaarheid gaat anderzijds misschien nog lang niet ver
genoeg: de MPEG4-standaard laat zelfs ontbundeling op modulair niveau van
beeld-elementen toe, zodat bijvoorbeeld 'product-placement' of shirt- en
stadionreclame kan worden geïndividualiseerd of geheel ontkoppeld van de
eigenlijke inhoud (zie ook supra voetnoten 122-126
en begeleidende tekst).
[Noot
497] Zie Communication
from the Commission: The results of the public consultation on the 1999
Communications Review and Orientations for the new Regulatory Framework (26
april 2000), p. 24.
[Noot
498] Bedoeld wordt richtlijn
95/47/EG (zie supra voetnoot 492).
[Noot
499] Zie COM(1999)540,
Mededeling van de Commissie, De ontwikkeling van de markt voor digitale
televisie in de Europese Unie, Verslag met betrekking tot richtlijn 95/47/EG
van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 inzake het gebruik van
normen voor het uitzenden van televisiesignalen (9 november 1999), §3.3.2,
p. 34.
[Noot
500] Id., §3.3.2, p. 34. Windows wordt hier "van oorsprong een
API" genoemd, terwijl dat vele duizenden 'Application Program Interfaces'
(API's) bevat(te). Wellicht wordt hier dus 'Graphical User Interface' ('GUI')
bedoeld.
[Noot
501] Id. (zie supra voetnoot 499),
§3.3.3, p. 35.
[Noot
502] Zie richtlijnvoorstel COM(2000)384
(zie supra voetnoot 489), p. 4; zie ook id.,
art. 6 lid 2, en Annex I, deel II: "Other associated facilities to be
considered under the review procedure in Article 6(2): - Access to application
program interfaces (APIs); - Access to electronic programme guides (EPGs)".
[Noot
503] Id., Annex I, deel I(c); en art. 4 sub(d) van richtlijn
95/47/EG (zie supra voetnoot 492).
[Noot
504] Zie COM(1999)108,
Mededeling aan het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Convergentie van de sectoren
telecommunicatie, media en informatietechnologie en implicaties daarvan voor de
regelgeving, Resultaten van de openbare raadpleging over het groenboek
[COM(97)623] (Brussel, 10 maart 1999), par.
2.
[Noot
505] Volgens art. 2 onder (a) van richtlijnvoorstel COM(2000)393
(zie supra voetnoot 487) valt Internet daar ook
onder. Vgl. ook persbericht IP/00/906
(zie supra voetnoot 465): "Most PCs today are
embedded into networks, which are controlled by servers." Vgl. ook Gera van
Duijvenvoorde, geciteerd in Emerce 2000-7, p. 109: "Je ziet dat er
wel specifieke mededingingsregels zijn opgesteld voor de telecomwereld, zoiets
zou ook voor internet gedaan kunnen worden."
[Noot
506] Vgl. White, L. (1998b), p. 2.
[Noot
507] Zie richtlijnvoorstel COM(2000)384
(zie supra voetnoot 489), art. 14 lid 3 j° lid 4.
[Noot
508] Zie COM(1999)540
, supra voetnoot 499, Annex 1, p. 73; zie ook Moglen
(1999b); Gates, D. (2000). MS tracht hierbij niet
op te vallen, zie de ondertussen achterhaalde uitspraak van Bill Gates,
geciteerd door Gleick (1996) op p. 8: "We're not
in the connectivity business; we're not in the business of owning wires."
Windows CE heeft echter niet zo'n groot marktaandeel dat van "de
Amerikaanse standaard voor interactieve televisie" kan worden gesproken
zoals de Nederlandse regering - m.i. dus ten onrechte - doet, zie Kamerstukken
II 1999-2000, 27 088, nr. 15, p. 5.
[Noot
509] Ook de Europese Commissie is vóór technologie-onafhankelijke
regulering, maar waarschuwt in de ONP-Review (op p. 13) dat "the principle
of technological neutrality should not be used as a means to introduce more
restrictive rules in any market." Dat neemt echter niet weg dat - zoals
bijvoorbeeld pijnlijk duidelijk is geworden in de Microsoft-zaak - de
handhaving van de huidige restricties - die de mededingingsregels immers
opleggen - vaak te laat komt, en te traag werkt om schade aan de mededinging te
voorkomen, en de manier waarop de regels gehandhaafd worden ook
technologie-onafhankelijk zou dienen te zijn.
[Noot
510] Zie bijv. Europese Commissie, Green
Paper on the Convergence of the Telecommunications, Media and Information
Technology Sectors and the Implications for Regulation. Towards an Information
Society Approach, COM(1997)623 (december 1997) ('Groenboek Convergentie'),
p. 7; convergentie omschrijvend als "the ability of different network
platforms to carry essentially similar kinds of services, or the coming together
of consumer devices such as the telephone, television and personal
computer." Zie ook de presentatie van Euro-Commisaris Erkki Liikanen (zie supra
voetnoot 488), p. 3; Temple
Lang (1997), p. 29 e.v.
[Noot
511] Zie richtlijnvoorstel COM(2000)384
(supra voetnoot 489), art. 2(1)(a); vgl. art. 12
lid 1 sub d): "obligations to grant open access to technical
interfaces, protocols or other key technologies that are indispensable for the
interoperability of services;" en sub g): "obligations to
provide access to operational support systems or similar software systems
necessary to ensure fair competition in the provision of services."
[Noot
512] Zie AT&T Corp. v. Iowa Utils. Bd., 119
S.Ct. 721 (U.S., 1999), holding onder 2 a).
[Noot
513] Vgl. Economides (2000b).
[Noot
514] Men zou deze eis tot publicatie van interfaces ook in
intellectuele eigendomswetgeving kunnen verankeren.
[Noot
515] "[...][T]he Windows operating system is to most computer users and
providers of software applications or Internet services what the dial tone is to
businesses and customers using the telephone: it's the thing you must have
access to if you are going to communicate with each other." Steve Case
(president van AOL) in brieven aan het DoJ, geciteerd door Gleick
(1996), p. 7; zie ook Direct
testimony of William H. Harris, US v. Microsoft (30 december 1998),
¶2; vgl. Lipsky & Sidak (1999), p. 1224.
[Noot
516] Vgl. richtlijnvoorstel COM(2000)393
(zie supra voetnoot 487), considerans 21.
[Noot
517] Vgl. Lemley (1996), p. 6-7
[Noot
518] Zie supra voetnoot 493; vgl. Temple
Lang (1997), p. 70-80 (evaluatie toepassing 'essential facilities'-doctrine
op CA's en EPG's).
[Noot
519] Zie bijvoorbeeld richtlijnvoorstel COM(2000)384
(zie supra voetnoot 489), p. 3; Kamerstukken II
1999-2000, 27 088, nr. 2 (supra voetnoot 49), p. 9:
"De regering is van mening dat deze systematiek behoorlijk toekomstvast is.
We spreken niet meer over aparte regels voor telefonie, omroep, enz., maar
alleen nog over elektronische toegangsinfrastructuren in het algemeen. Deze
systematiek is dus technologieonafhankelijk en doet recht aan het begrip
convergentie." Ik vraag me bijvoorbeeld toch ernstig af waarom PC's hier
niet worden genoemd.
[Noot
520] Zie supra voetnoot 510.
[Noot
521] Zie bijvoorbeeld supra voetnoot 390.
[Noot
522] Uitgezonderd Ohio and Illinois; zie ook Appendix I van Plaintiffs'
Memorandum in Support of Proposed Final Judgment.
[Noot
523] Gewijzigd bij Order
(7 juli 1998).
[Noot
524] De literatuur die is gemerkt met een asterisk is niet gebruikt voor dit
onderzoek, en is hier slechts ter volledigheid opgenomen.
[Noot
525] Deze premisse lijkt zwak, maar heeft desalniettemin een vrij
betrouwbare voorspellende waarde. Bovendien is er geen redelijke alternatieve
theorie voorhanden die menselijk gedrag verklaart met meer voorspellende waarde.
[Noot
526] Zie Mackaay (1988) voor een beschrijvend
overzicht van de ontwikkeling van de rechtseconomie.
[Noot
527] Vgl. Langlois (1998), p. 10. De
neo-institutionele aanpak, die zich kenmerkt door het expliciet in aanmerking
nemen van transactiekosten, kan echter ook worden onderscheiden van de 'mainstream'
Chicago School, vgl. Meese (1996), p. 50-57; Meese
(1997a), p. 10.
[Noot
528] Dit is een striktere test dan de afbakening van de produktmarkt,
waarvan het resultaat echter kan samenvallen.
[Noot
529] Onzekerheid (= gebrek aan informatie) kan men onderverdelen in primaire
onzekerheid, wat inhoudt dat de gegevens niet bekend zijn, en secundaire
of marktonzekerheid, waarbij de kennis wel bestaat, maar niet bij allen
bekend is. Deze secundaire onzekerheid is hier van belang, en kan weer verdeeld
worden in imperfecte informatie ('verborgen acties') en incomplete
informatie ('verborgen informatie').
[Noot
530] Het economische begrip 'eigendomsrecht' is echter niet hetzelfde
als het juridische begrip 'eigendomsrecht'. Het veronderstelt wél een zekere
mate van exclusiviteit.
[Noot
531] Het verschil tussen de waarde van een produkt voor een consument en de
betaalde prijs heet 'consumentensurplus'.
[Noot
532] Met dien verstande dat wanneer er geen sprake is van een homogeen goed,
en ook niet van substitutabiliteit, dat geen imperfectie is, maar een afbakening
van verschillende markten.
[Noot
533] Schaalvoordelen treden op wanneer de produktiekosten van twee (of meer)
verschillende hoeveelheden van een produkt lager zijn dan de gezamenlijke
produktiekosten van de afzonderlijke hoeveelheden:
Kosten (Q + R) < Kosten (Q) + Kosten
(R).
[Noot
534] Spreidingsvoordelen (of synergie-voordelen) treden op wanneer de kosten
van gezamenlijke produktie van twee (of meer) verschillende produkten lager zijn
dan de kosten van afzonderlijke produktie daarvan:
Kosten (Q , R) < Kosten (Q , 0) + Kosten
(0 , R). Vgl. Varian (1999), p. 6-7; Zie ook Demsetz
(1970); White, L. (1998b), p. 9, voetnoot 19:
"For similar but not identical goods or services, the phrases 'economies of
scale' and 'economies of scope' are sometimes used interchangeably."
[Noot
535] Vgl. Coase (1988a), p. 23 e.v., die de
volgende definitie van externaliteiten geeft: "An externality is more
usually defined as the effect of one person's decision on someone who is not a
party to that decision."
[Noot
536] Waarbij 'sociale kosten'˜ negatieve externe effecten (voluit: (private
baten - kosten) + (pos. ext. eff. - neg. ext. eff.).
[Noot
537] Vgl. Friedman (1990), Chapter
18: "[The] problem can be described either as underproduction due to
the public-good problem or as overproduction due to the existence of an
externality. "Externalities" and "public goods" are really
different ways of describing the same problems. A positive externality is a
public good; a negative externality is a "negative" public good and
refraining from producing it is a positive public good. In some cases, it may be
easier to look at the problem one way, in some cases the other-but it is the
same problem."
[Noot
538] Vgl. Friedman (1990), Chapter
18, die de volgende definitie van een publiek goed geeft: "a good such
that, if it is produced at all, the producer cannot control who gets it." Id.:
"Something that is a public good in only this sense (it has zero marginal
cost, but the producer can control who gets it) is simply a natural monopoly
with MC = 0."
[Noot
539] Hier wordt de definitie van Demsetz (1970)
gehanteerd. Coase (1988a), p. 29, en (1974), passim,
gebruikt de term 'collectief goed' bijvoorbeeld voor wat Demsetz
(1970) een 'publiek goed' noemt.
[Noot
540] De pendant is een zgn. 'tolgoed', een publiek goed mét een grote mate
van uitsluitbaarheid (zie Aa 39:10, p. 804). Bij een 'gematigd'
collectief goed is uitsluiting van niet-betalende consumenten wel mogelijk, maar
zijn de kosten daarvan prohibitief: zij overtreffen de baten.
[Noot
541] Vgl. Hallgren & McAdams (1995),
p. 3: (de term "public good" wordt hier gebruikt voor wat ik een
"collectief goed" noem, zie supra voetnoot
538) "In the case of a public good, 'asymmetric' pricing must be used:
the price paid to the producer must be different from the price paid by the
consumer. This type of pricing requires formal of informal economic 'taxes' to
generate enough resources to get the good produced and still be able to provide
it to users at a price of zero. For example, for commercial television, the
economic 'tax' is informally added to the price the customer pays for the goods
advertised; for public television, the 'tax' is raised through pledge drives.
(And both involve a costly, negative, public good externality - watching the
'commercial' through which the tax is raised.)" [...] "It is important
to recognize that the tax itself cannot be tied to the [intensity of (toevoeging
SMvG)] use of the public good, or it becomes a de facto price, greater than the
marginal cost of zero."
[Noot
542] Vgl. Langlois (1999a), p. 17. ook Varian
(1998), p. 5-6, die een goed dat beide eigenschappen bezit een "pure
public good" noemt.
[Noot
543] Vgl. ook het onderscheid tussen 'public good externalities' en 'private
good externalities' (depletable but not excludable) volgens Hallgren
& McAdams (1995), p. 2: "[P]ublic good externalities [...] differ
from plain-old public goods only by the intent of their creator."
[Noot
544] Zie Hallgren & McAdams (1995),
die deze term hanteren voor goederen die uitputbaar, maar niet (effectief)
uitsluitbaar zijn.
[Noot
545] Zie bijvoorbeeld Coase (1974).
[Noot
546] Dit probleem speelt met name wanneer unanieme beslissingen moeten
worden genomen: "de laatste stem is het duurste."
[Noot
547] Deze theorie is bekend geworden door Coase (1960);
zie ook Coase (1988b)
[Noot
548] Beter gezegd: door het spontane marktmechanisme dat Adam Smith
(1776) beschreef als de 'Invisible Hand'.
[Noot
549] De rechtsregel is wél van belang voor de verdeling van de welvaart
over betrokkenen, maar dat is geen probleem waar de economie zich mee bezig
houdt. De economie staat neutraal tegenover verdelingseffecten.
[Noot
550] Vgl. Mackaay (1980), p. 44.
[Noot
551] Vgl. Veljanovski (1990a), p. 22.
[Noot
552] Demsetz (1969) noemt dit de 'Nirvana
approach'. Wanneer men dit punt niet inziet loopt men het gevaar de
rechtseconomie - ten onrechte - als dereguleringsbeweging te zien.
[Noot
553] Het structure-conduct-performance paradigma is ontwikkeld door
Edward S. Mason, en met name door Joe S. Bain populair geworden.
|
