|
In NRC Handelsblad
van 24 maart 2005 bespreekt Herman Philipse het vonnis van de Haagse Voorzieningenrechter
van 15 maart jl. in het kort geding dat tegen het Kamerlid Hirsi Ali was
aangespannen. Door een aantal moslims werd onder meer geëist dat zij
de door haar gedane uitlating dat Mohammed een pedofiel was rectificeert,
omdat zij die passage beledigend en onrechtmatig vinden. De rechter willigt
dat verzoek niet in omdat hij vindt dat Hirsi Ali destijds de uitlating over
pedofilie kon doen in verband met het verhaal dat de profeet Mohammed een
negenjarig meisje Aisha heeft gehuwd, en zij dat verband ook in haar uitlating
had gelegd. Hij zegt echter ook dat de term 'pedofiel' in het huidige spraakgebruik
de geladen betekenis heeft van een afwijkende sexuele geaardheid en dat herhaling
van de uitlating buiten het verband van het historische verhaal beledigend
kan worden. Hij voegt er aan toe dat je voorzichtig moet zijn met de toepassing
van eigentijdse waarde oordelen op oude samenlevingen met een geheel van
ons afwijkend waardepatroon. Het is deze passage waaraan Philipse zich stoort.
Er zijn twee redenen om op zijn bijdrage te reageren. De eerste reden is
dat hij stellingen over het recht van vrije meningsuiting verkondigt die
mijns inziens onjuist zijn. De tweede reden is dat zijn bijdrage het debat
over de positie van vrouwen in moslim huwelijken dreigt te versmallen tot
een discussie over de vermeende betekenis van overgeleverde koranteksten.
Ter adstructie
van zijn betoog dat de rechter te ver zou zijn gegaan beroept Philipse zich
op jurisprudentie van het Straatsburgse Hof voor de Rechten van de Mens.
Het Hof zou vergaande godsdienstkritiek toestaan, omdat de vrijheid van meningsuiting
er zou zijn 'to offend, shock and disturb'. Deze passage uit een tweetal
standaard arresten van het Hof is in het debat over de grenzen van de vrijheid
dat in de afgelopen periode werd gevoerd, al vaker uit zijn verband gelicht
en krijgt zo de betekenis als zouden wij bij een meningsuiting vooral moeten
schokken en beledigen. Het Hof heeft in een tweetal arresten uit de jaren
zeventig ( Handyside
en Sunday Times ) echter
iets anders gezegd, namelijk dat artikel 10 van de Mensenrecht Conventie
(dat de vrijheid van meningsuiting beschermt) er niet alleen is om informatie
en ideeën te beschermen die gunstig worden ontvangen, maar ook ideeën
en informatie waarbij dat niet het geval is: ideeën die aanstoot geven,
schokken of verontrusten. Het gaat dus niet zozeer over de vorm als wel over
de inhoud. Ten aanzien van de vorm heeft het Hof een Europese norm ontwikkeld
die meer ruimte laat om negatieve waarde oordelen te uiten over personen
die een publiek ambt vervullen, al valt het op dat het Hof aan de feitelijke
onderbouwing van die waarde oordelen steeds strengere eisen stelt. Dat is
niet het geval bij zaken van godsdienst en moraal. In die zaken stelt het
Hof zich juist zeer terughoudend op. Het laat het stellen van grenzen over
aan nationale autoriteiten omdat opvattingen over moraal en godsdienst per
nationale gemeenschap zeer uiteenlopen. Het is precies deze grens die de
Haagse rechter probeert te bepalen voor de Nederlandse gemeenschap, rekeninghoudend
met enerzijds het belang van open godsdienst kritiek, anderzijds het belang
dat kwetsbare godsdienstige gevoelens worden beschermd. Philipse maakt nog
een andere vergissing. Hij vindt dat een rechter niet iets zou kunnen zeggen
over een toekomstige uitlating, omdat daarvan een 'chilling effect' zou uitgaan.
Die laatste term komt uit de rechtspraak van het Amerikaanse Supreme Court
en is overgenomen door het Straatsburge Hof. Zij ziet vooral op situaties
dat de verbodsnorm te vaag is, zodat het individu bevreesd ('chilled') zal
worden bepaalde dingen te zeggen, omdat de kans bestaat dat het nog binnen
het te vage verbod zal vallen. Die situatie doet zich hier niet voor. De
rechter beoordeelde de term binnen een concreet omschreven geval en komt
tot het oordeel dat het gebruik niet onrechtmatig was, zodat er ook geen
aanleiding was voor een rectificatie. Hij zegt echter ook dat het ene koranverhaal
een onvoldoende feitelijke onderbouwing is om in het algemeen de term 'pedofiel'
op Mohammed toe te passen. Dit is een voldoende nauwkeurige norm. Dit brengt
mij automatisch op mijn tweede punt. Verheldert dit debat over koranteksten
ons begrip van de positie van de vrouw in het moslimhuwelijk? Mijn antwoord
is nee: een discussie over de betekenis en invloed van een oude overgeleverde
teksten versmalt niet alleen het probleem maar ontneemt ook het zicht op
tal van andere sociaal-culturele factoren die achterblijvende emancipatie
veroorzaken. In de christelijke cultuur doen we allang niet meer aan bijbeltekst
analyse om scheve man-vrouw relaties te verklaren.
|
