In dit dossier is een aantal artikelen opgenomen van medewerkers van het Instituut voor Informatierecht, over vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en tolerantie, evenals links naar relevante rechtspraak, wetgeving en literatuur.

• E.J. Dommering, Dommering staat Enait bij: 'Nu zal blijken of de Orde werkelijk openstaat voor andere opvattingen', Interview, Advocatenblad, 2009-13, p. 550. Zie ook uitspraak van het Hof van Discipline 11 december 2009 en het debat bij Pauw en Witteman tussen E.J. Dommering en CDA-kamerlid S. van Haersma Buma op 14 december 2009.
  
   
• A.J. Nieuwenhuis, Annotatie bij Hof Amsterdam 21 januari 2009 (Strafvervolging Wilders), Mediaforum, 2009-3, nr. 8, p. 131-133.
  
  
• E.J. Dommering, De ondergrens van de vrijheid. De vrijheid van wat?, De Groene Amsterdammer, 6 maart 2009, p. 18-21.
  
  
• E.J. Dommering, Vervolging werkt louterend, NRC Handelsblad, 28 januari 2009, p. 7 (Opiniepagina). Ook verschenen in NRC Next, 29 januari 2009.
  
  
• E.J. Dommering, Een normatief kader voor het openbare islamdebat, in: Polarisatie, bedreigend en verrijkend, Amsterdam: Uitgeverij SWP 2009, p. 206-234.
  Het debat rond immigranten uit islamlanden is de laatste jaren in hoog tempo gepolariseerd. Daarbij speelt oplevend nationalisme als reactie op een kosmopolitisch georganiseerde wereld en een historisch bepaalde angst voor de islam een rol. Termen als 'allochtoon' en 'integratie' worden wapens om de vijand buiten de deur te houden. Zij vervuilen het debat dat daardoor kan ontaarden in 'hate speech'. Wat zijn de grenzen voor extremistische anti-islam uitingen en welke rol speelt de overheid in dit conflict? Wat betekent dit voor het al of niet vervolgen van Wilders?
  
  
• T. McGonagle, Minority Rights and Freedom of Expression: A Dynamic Interface, Universiteit van Amsterdam 2008.
  
  
• E.H. Janssen, Grenzen aan uitingen over religie in Frankrijk, Mediaforum, 2008-3, p. 109-118.
  
  
• E.J. Dommering, Mein Kampf en de Koran, De Volkskrant (Forumpagina), 6 september 2007.
  Naar aanleiding van de publicatie in de Volkskrant van het kamerlid Geert Wilders dat de Koran, evenals Mein Kampf, verboden moet worden, en reacties van historici op die publicatie, wordt in deze onverkorte bijdrage aan de opiniepagina van de Volkskrant uiteengezet dat de Nederlandse overheid geen boeken kan verbieden. Voorts wordt uitgelegd hoe het ook weer zat met het zogenaamde verbod van Mein Kampf.
  
  
• E.J. Dommering, De teddybeer Mohammed, gesluierde homo's en het lawaai van Wilders: Over de stand van de vrijheid van meningsuiting anno 2008, Nederlands Juristenblad, 2008-7, p. 376-382.
  De vrijheid van meningsuiting heeft in 2007 geduchte averij opgelopen. Voor een belangrijk deel kunnen we daarvoor de hand in eigen boezem steken. We maken van de vrijheid gebruik met weinig inzicht in de politieke realiteit van de botsing tussen geseculariseerde en niet geseculariseerde samenlevingen, met weinig inzicht in de verspreiding van berichten in nieuwe elektronische media en met weinig gevoel welk publiek we nu eigenlijk met welke boodschap willen bereiken.
  
  
• E.J. Dommering, Annotatie bij EHRM 29 maart 2005 (Alinak / Turkije), EHRM 13 september 2005 (İA / Turkije) en EHRM 31 januari 2006 (Giniewski / Frankrijk), NJ, 2007-17, nr. 198-200, p. 1998-2002.
  In de eerste zaak ging het om een door de klager geschreven roman die door de Turkse autoriteiten in beslag is genomen, omdat deze zou kunnen aanzetten tot haat en geweld. Omdat het gaat om een roman – een artistieke expressie die slechts een klein publiek zal bereiken- zullen de gevolgen daarvan voor de openbare orde gering zijn. De inbeslagneming wordt niet noodzakelijk geacht in een democratische samenleving. Schending van artikel 10 EVRM. In de tweede zaak wordt een Turkse uitgever beboet wegens het uitgeven van een roman die vemeende beledigende passages over de profeet Mohammed bevat. Het Hof acht de boete noodzakelijk en proportioneel gezien de aanval op de profeet Mohammed, die beledigend wordt geacht, en de geringe hoogte van de boete. Geen schending van artikel 10 EVRM. In de derde zaak wordt in een in Frankrijk gepubliceerd artikel een verband gesuggereerd tussen de Holocaust en het beweerdelijke anti-judaïsme van het Christendom, in het bijzonder sommige passages in de bijbel. Het artikel trachtte vanuit historisch-journalistieke invalshoek een bijdrage te leveren aan een onderzoek naar de oorzaken van de Holocaust. Geen opzettelijke belediging en daarom schending van artikel 10 EVRM.
  In de noot wordt de 'Turkse jurisprudentie' van het Hof over scheiding van kerk en staat, politieke expressie in Turkije en conflicten tussen godsdienst en meningsuiting op een rij gezet. Voorts geeft de noot een kritische analyse van de jurisprudentie van het Hof over artistieke expressie in relatie tot godsdienst, moraal en politiek. Het bepleit een andere aanpak dan die het Hof op basis van de Handyside jurisprudentie nog steeds volgt.
  
  
• E.J. Dommering, Boerkaverbod is juridisch onwerkbaar, NRC Handelsblad, 21 november 2006.
  Het artikel stelt dat de aangekondigde wetgeving ter uitvoering van de motie Wilders, die het dragen van de boerka in het openbaar beoogt te verbieden, technisch onuitvoerbaar is, een fundamenteel beginsel van anonimiteit van de burger tegenover de (staats)macht schendt en boerka dragende vrouwen verder in de verdrukking zal brengen.
  

• E.J. Dommering, De Deense beeldenstorm, NJB, 2006-11, p. 634-638.
  Inmiddels is er in de media heel wat afgepraat en geschreven over vrijheid van meningsuiting, waarbij wij in Nederland ongeveer weer op het niveau van de 'geitenneuker' discussie en 'het recht om te beledigen' zijn uitgekomen. Het misverstand dat vrijheid van meningsuiting hetzelfde is als ongecontroleerde vrijheid van individuele expressie lijkt zich opnieuw vast te zetten.
  
  
• E.J. Dommering, De extreem afwijkende mening, Mediaforum, 2006-6, p. 162-172.
  Boekbespreking van A.L.J. Janssen & A.J. Nieuwenhuis, Uitingsdelicten, Deventer: Kluwer 2005; Quoc Loc Hong, The legal inclusion of extremist speech, Nijmegen: Wolff Legal Publishers 2005; T. Wolff, Multiculturalisme & neutraliteit, Amsterdam: De Vossiuspers 2005
  
  
• A.J. Nieuwenhuis, Vrijheid van meningsuiting en strafrecht in het derde millennium, Mediaforum, 2006-4, p. 93-100.
  Direct na de moord op Theo van Gogh ontstond er discussie over de vrijheid van meningsuiting. Sommigen zagen in de moord aanleiding te pleiten voor het verdedigen van een vrijwel onbeperkte vrijheid van meningsuiting, anderen wensten juist de grenzen van de vrijheid te benadrukken, bijvoorbeeld door het nieuw leven inblazen van de strafbepaling die smalende godslastering strafbaar stelt. Tijdens de recente commotie over de 'Deense cartoons' bleken er ook twee kampen te bestaan. Enerzijds werd de vrijheid van meningsuiting als absoluut voorgesteld, zonder overigens duidelijk te maken wat dat precies betekent. Anderzijds waren er oproepen voor wederzijds respect, zonder dat overigens duidelijk werd, wat dat precies betekent voor de vrijheid van meningsuiting.
  
  
• E.J. Dommering, Een moderne godsdienstoorlog, NRC Handelsblad, 3 februari 2006, p. 6. Ook verschenen in Netkwesties, 2006-139, 3 februari 2006.
  Inleiding over censuur en internet op het Weerwoordfestival dat van 26 tot 29 januari 2006 plaatsvond in de Leidseplein theaters in Amsterdam.
  
  
• A.J. Nieuwenhuis, Over de grens van de vrijheid van meningsuiting: theorie, rechtsvergelijking, discriminatie, pornografie, 2e herz. druk, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2006.
  
  
• A.L.J. Janssens & A.J. Nieuwenhuis, Uitingsdelicten, (Studiepockets strafrecht, nr. 36), Deventer: Kluwer 2005.
  
  
• A.J. Nieuwenhuis, Godsdienstvrijheid en bijdragen aan het maatschappelijk debat, NJCM-Bulletin, 2004-2, p. 154-166.
  In een seculiere staat bestaat een zodanige scheiding van kerk en staat dat de vrijheid van godsdienst is gewaarborgd. Deze scheiding impliceert niet dat de vrijheid van godsdienst beperkt blijft tot de privé-sfeer; de vrijheid van godsdienst dekt ook de openbare verkondiging. Godsdienstig geïnspireerde bijdragen aan het maatschappelijk en politiek debat zijn volgens het EHRM evenmin uitgesloten. De Hoge Raad lijkt dergelijke bijdragen zelfs extra bescherming te geven. Dit betoog komt tot een interpretatie van de jurisprudentie van de Hoge Raad die beter strookt met het belang van het maatschappelijke debat in een democratische samenleving. Voorts is er aandacht voor de vraag of de bescherming van godsdienstige gevoelens anderszins juist een reden voor beperking van het maatschappelijk debat kan vormen.
  
  
• E.J. Dommering, De grenzen van de vrijheid van meningsuiting, Utrechts Dagblad, 21 juli 2004.
  Naar aanleiding van de uitlatingen van rappers, Dijkstal en Pronk, geeft deze bijdrage een analyse van de verslechtering van het klimaat van meningsuiting in Nederland.
  

• E.J. Dommering, Tolerantie, de vrijheid van meningsuiting en de Islam, in: A.W. Hins & A.J. Nieuwenhuis (red.), Van zender naar ontvanger, Amsterdam: Otto Cramwinckel (2003), p. 89-109.
  
  
• T. McGonagle, Distinguishing freedom of expression from hate speech, 2 Metro Éireann, nr. 7, november 2001, p. 15.
  (Metro Éireann is een nieuwsblad dat maandelijks verschijnt, gericht op de behoeftes en belangen van immigranten in Ierland)
  Dit artikel biedt een korte verkenning van de wisselwerking tussen de vrijheid van meningsuiting en 'hate speech' in het internationale recht.
  

• T. McGonagle, Freedom of Expression and Limits on Racist Speech: A Difficult Symbiosis, 13 Interights Bulletin - A Review of the International Centre for the Legal Protection of Human Rights, nr. 3, september 2001, p. 135-136.
  Dit artikel biedt een beknopt overzicht van de vaak problematische wisselwerking tussen uitingsvrijheid en de bestrijding van racisme naar internationaal recht.
  

• T. McGonagle, Wresting (Racial) Equality from Tolerance of Hate Speech, 23 Dublin University Law Journal (2001), nr. 21, p. 21-54.
  Dit artikel begint met een kort overzicht van theorieën over tolerantie. Daarna behandelt het de moeilijkheden die ontstaan bij de koppeling van vrijheid van meningsuiting met de strijd tegen racisme. Het artikel evalueert de relevante interationale juridische middelen en de algemene effectiviteit van zogeheten 'hate speech'-wetgeving. Verder bevat dit artikel ook een uitgebreide analyse van de 'hate speech' jurisprudentie van de UN Human Rights Committee en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Tot slot wordt ook het begrip 'negationism' behandeld.
  

• G.A.I. Schuijt, Annotatie bij Hoge Raad 9 januari 2001 (strafzaak uitlatingen Van Dijke), Mediaforum, 2001-2, p. 63-67.
  

Rechtspraak

Arresten en beslissingen van het EHRM met betrekking tot religieus geinspireerde uitingen en uitingen over religie:

• Leela Förderkreis e.a. / Duitsland, EHRM 8 november 2008;
• Soulas e.a. / Frankrijk, EHRM 10 juli 2008;
• Ben El Mahi e.a. / Denemarken, EHRM 11 december 2006, ontvankelijkheidsbeslissing;
• Klein / Slowakije, EHRM 21 oktober 2006, NCJM-Bulletin, 2007-5, p. 692, met annotatie van P. van Sassen van Ysselt;
• Aydin Tatlav / Turkije, EHRM 2 mei 2006;
• Giniewski / France, EHRM 31 januari 2006, NJ, 2007-17, met annotatie van E.J. Dommering;
• Leyla Sahin / Turkije, EHRM 10 november 2005;
• İ.A. / Turkije, EHRM 13 september 2005, NJ, 2007-17, met annotatie van E.J. Dommering, Mediaforum 2005-10, p. 339-340, met annotatie van A.J. Nieuwenhuis;
• Alinak / Turkije, EHRM 29 maart 2005, NJ, 2007-17, met annotatie van E.J. Dommering, Mediaforum, 2005-5, p. 203-205, met annotatie van A.J. Nieuwenhuis;
• Norwood / Verenigd Koninkrijk, EHRM 16 november 2004, ontvankelijkheidsbeslissing;
• Gündüz / Turkije, EHRM 14 juni 2004;
• Refah Partisi e.a. / Turkije, EHRM 13 februari 2003;
• Murphy / Ierland, EHRM 9 juli 2002;
• Dahlab / Zwitserland, EHRM 15 februari 2001, ontvankelijkheidsbeslissing;
• Serif / Griekenland, EHRM 14 december 1999;
• Karatas / Turkije, EHRM 8 juli 1999;
• Wingrove / Verenigd Koninkrijk, EHRM 25 november 1996, NJ, 1998-359, Auteurs & Media, 1997-2, p. 191-196, met annotatie van D. Voorhoof;
• Otto Preminger Instituut / Oostenrijk, EHRM 20 september 1994, NJ 1995-366, met annotatie van E.J. Dommering, ICM jaarboek, Antwerpen: Maklu 1994, met annotatie D. Voorhoof, NJCM-Bulletin 1995-2, p. 176-191, met annotatie van R. de Winter;
• Kokkinakis / Griekenland, EHRM 25 mei 1993;
• Choudhury / Verenigd Koninkrijk, EHRM 5 maart 1991, ontvankelijkheidsbeslissing (niet toegankelijk);
• Gay News Ltd e.a. / Verenigd Koninkrijk, EHRM, ontvankelijkheidsbeslissing (niet toegankelijk).

Bijgewerkt 13.07.2010